Dionisio Pereira, o «investigador máis relevante da historia social da mariña civil»

16 Setembro 2011

Blogs,Críticas,Crónica

O blog Naucher, cultura marítima,  de F. Javier Moreno Rico, publica un post sobre Loita de clases e represión no mar (1864-1939), de Dionisio Pereira.

El historiador gallego Dionisio Pereira es, sin duda, el investigador más relevante de la historia social de la marina civil en España. Su último trabajo publicado “Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1939)” (Xerais, 2010) es un excelente investigación sobre las vicisitudes sufridas por los trabajadores y las trabajadoras de la mar en Galicia en los años de referencia. Se nota el dominio de las fuentes por parte del autor y también se percibe la inversión de años de trabajo en su realización.
Nadie, que este interesado en la realidad de la historia marítima civil, debe dejar de leer este libro.
En la introducción del libro, Pereira realiza una llamada de atención sobre la necesidad de superar lo que el denomina “liturgias nostálgicas”, que tanto abundan en la bibliografía marítima. Destaca los trabajos de Emerencia Roig como muestra de dicha actitud. Convendría que tomáramos nota.

Entrevista con Dionisio Pereira: «A represión na costa galega foi moi cruel, con fondeos de persoas»

14 Xuño 2011

Crónica,Entrevistas

La Voz de Galicia publicou unha entrevista de Jorge Lamas con Dionisio Pereira a raíz da publicación de Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1939). Reproducímola integramente:

«A represión na costa galega foi moi cruel, con fondeos de persoas»

O economista e historiador Dionísio Pereira, vencellado a Cerdedo, presentou recentemente en Santiago o libro Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1936), editado por Xerais. Este traballo de investigación ofrécelle ao lector os datos necesarios para entender a organización societaria dos mariñeiros galegos ata a chegada da guerra civil, e a posterior represión sufrida polo sector.

-¿Por que toma o ano 1864 como punto de inicio?

-É pola publicación dun real decreto que fai desaparecer os gremios do mar, a organización mariñeira tradicional. A partir de aí as propostas xa son moi diferentes a aquelas formas medievais.

-¿Atopou paralelismos co proletariado industrial?

-Si, no que se refire á pesca inserida no modelo capitalista. No tempo da República, atinxe máis ou menos a metade do sector mariñeiro. Este segmento da clase mariñeira, que neste tempo está composto por unhas 60.000 persoas directamente, é a que está máis representada nos sindicatos de clase e forma parte dun segmento moi importante, no caso da CNT, da súa afiliación.

-¿É o sindicato anarquista o máis representado no sector?

-Ao principio, os pioneiros das organizacións proletarias, sobre todo nos vapores que ían á pesca do pincho no Berbés e tamén en Bouzas, foron socialistas, e tamén ocorre ao mesmo tempo coas traballadoras da conserva. Os socialistas de aquí foron moi libertarios, entre comiñas, no sentido de que pensaron por se mesmos. Posteriormente, xa a partir dos anos vinte, e moito máis durante a República, a hexemonía pasa á Federación Rexional de Industria Pesqueira da CNT, que ten unha afiliación masiva e que se pode contar en torno ás tres cuartas partes dos mariñeiros organizados.

-¿Que papel tivo a muller neste ámbito?

-As traballadoras da conserva tiveron un nivel de organización moitas veces parello ao dos mariñeiros. Hai unha interrelación continua entre ambos, agora ben, a integración da muller nos sindicatos de clase ven máis de vagar, e non se produce dun xeito moi significativo e masivo ata o triunfo da Fronte Popular. De todos xeitos, os primeiros xermolos veñen do mesmo tempo, os derradeiros anos do século XIX. Por outra banda, no caso das mulleres está máis repartida a súa afiliación na UXT e na CNT, e mesmo nos sindicatos independentes pero moi influídos polo Partido Comunista, como pasou na ría de Vigo.

-¿O sector mariñeiro foi prioritario para a represión tras o golpe de Estado?

-Polas cifras que podemos manexar a través do proxecto Nomes e Voces, no que participan as tres universidades galegas, pódese dicir que despois dos cadros sindicalistas de Vigo, A Coruña e Ferrol, é o segundo sector laboral máis castigado despois do golpe militar de xullo de 1936. A razón está no grao de organización que acadaron durante a República, cunha taxa de afiliación de entorno ao 40%, e tamén no da conflitividade. A patronal aproveitou o golpe militar para promover unha represión moi dura que se levou a cabo, ben por parte dos militares a través dos consellos de guerra, ou ben á brava polas milicias fascistas. Incluso tamén podería haber unha motivación de base económica porque o franquismo precisou que Galicia fora unha retagarda que subministrara persoas e alimentos ao exército. No caso do mar, foi moi importante a aportación da conserva de peixe, e de algunha maneira, os fascistas necesitaban que os que subministraran o peixe non foran refractarios para aseguralos.

-¿Vigo e A Coruña foron os centros máis castigados?

-Si, aínda que houbo vilas como Moaña, Cangas, Marín e Cariño que non lles van moi lonxe porque alí había unha organización sindical moi forte que provocaron loitas moi duras que logo aumentaría a intensidade da represión. De feito, a represión en Cangas, Moaña e Vigo foi terrible, e ademais cunha metodoloxía moi cruel cos tristemente fondeos persoas.

-¿Tivo algo que ver a intensidade acadada polos conflictos laborais durante a República?

-A patronal, que foi quen escribiu a historia a través de corenta anos, tratou de reducilo todo a cuestións persoais. Moitas veces temos escoitado que a tal persoa a mataron por envexas persoais o cuestións deste tipo. Hoxe en día estes estereotipos está totalmente desacreditados e a gran maioría de situacións se sitúan nun contexto laboral. Foi unha represión que afectou a aquelas persoas que de algunha maneira podían ter devezo de un statu quo diferente e, durante a república, loitaron de xeito organizado para que fora así.

-¿Foi planificada esta represión?

-No caso do mar, nas directivas sindicais está moi claro que houbo unha planificación.

-¿Hai un número de vítimas?

-Uns 1.500 mariñeiros foron represaliados de algunha maneira pero, por exemplo, no caso da Federación Rexional de Industrias Pesqueiras, da CNT, eu cifro en torno aos 150 cadros sindicais os que foron asasinados. Cito un par de exemplos, nos que a comisión que negociaba as bases de traballo nos arrastreiros de Bouzas en xullo do 36, de cinco persoas, catro son asasinadas e mesmo a algún van buscalo á illa de San Simón, e o quinto se salva porque se disfrazou de crego. No caso dos vinteún integrantes da comisión que negociou coa patronal e o ministerio os prezos da sardiña na primavera do 36, sabemos que o 60 por cento foron asasinados ou tiveron durísimas penas de cadea ou desapareceron.

Dionisio Pereira, entrevistado por Jorge Lamas a raíz da presentación de «Loita de clases e represión franquista no mar»: «A represión en Vigo, Moaña e Cangas foi moi cruel»

31 Maio 2011

Crónica,Entrevistas

A edición viguesa de La Voz de Galicia, publica unha entrevisa de Jorge Lamas con Dionisio Pereira sobre Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1939). Reproducímola integramente:

A represión en Vigo, Moaña e Cangas foi moi cruel, con fondeos de persoas

O economista e historiador Dionísio Pereira presenta esta tarde, ás 20.00 horas en Librouro, o libro Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1936), editado por Edicións Xerais de Galicia. Este traballo de investigación ofrécelle ao lector os datos necesarios para entender a organización societaria dos mariñeiros galegos ata a chegada da guerra civil, e a posterior represión sufrida polo sector.

-¿Por que toma o ano 1864 como punto de inicio?
-É pola publicación dun real decreto que fai desaparecer os gremios do mar, a organización mariñeira tradicional. A partir de aí as propostas xa son moi diferentes a aquelas formas medievais.

-¿Atopou paralelismos co proletariado industrial?
-Si, no que se refire á pesca inserida no modelo capitalista. No tempo da República, atinxe máis ou menos a metade do sector mariñeiro. Este segmento da clase mariñeira, que neste tempo está composto por unhas 60.000 persoas directamente, é a que está máis representada nos sindicatos de clase e forma parte dun segmento moi importante, no caso da CNT, da súa afiliación.

-¿É o sindicato anarquista o máis representado no sector?
-Ao principio, os pioneiros das organizacións proletarias, sobre todo nos vapores que ían á pesca do pincho no Berbés e tamén en Bouzas, foron socialistas, e tamén ocorre ao mesmo tempo coas traballadoras da conserva. Os socialistas de aquí foron moi libertarios, entre comiñas, no sentido de que pensaron por se mesmos. Posteriormente, xa a partir dos anos vinte, e moito máis durante a República, a hexemonía pasa á Federación Rexional de Industria Pesqueira da CNT, que ten unha afiliación masiva e que se pode contar en torno ás tres cuartas partes dos mariñeiros organizados.

-¿Que papel tivo a muller neste ámbito?
-As traballadoras da conserva tiveron un nivel de organización moitas veces parello ao dos mariñeiros. Hai unha interrelación continua entre ambos, agora ben, a integración da muller nos sindicatos de clase ven máis de vagar, e non se produce dun xeito moi significativo e masivo ata o triunfo da Fronte Popular. De todos xeitos, os primeiros xermolos veñen do mesmo tempo, os derradeiros anos do século XIX. Por outra banda, no caso das mulleres está máis repartida a súa afiliación na UXT e na CNT, e mesmo nos sindicatos independentes pero moi influídos polo Partido Comunista, como pasou na ría de Vigo.

-¿O sector mariñeiro foi prioritario para a represión tras o golpe de Estado?
-
Polas cifras que podemos manexar a través do proxecto Nomes e Voces, no que participan as tres universidades galegas, pódese dicir que despois dos cadros sindicalistas de Vigo, A Coruña e Ferrol, é o segundo sector laboral máis castigado despois do golpe militar de xullo de 1936. A razón está no grao de organización que acadaron durante a República, cunha taxa de afiliación de entorno ao 40%, e tamén no da conflitividade. A patronal aproveitou o golpe militar para promover unha represión moi dura que se levou a cabo, ben por parte dos militares a través dos consellos de guerra, ou ben á brava polas milicias fascistas. Incluso tamén podería haber unha motivación de base económica porque o franquismo precisou que Galicia fora unha retagarda que subministrara persoas e alimentos ao exército. No caso do mar, foi moi importante a aportación da conserva de peixe, e de algunha maneira, os fascistas necesitaban que os que subministraran o peixe non foran refractarios para aseguralos.

-¿Vigo e A Coruña foron os centros máis castigados?
-Si, aínda que houbo vilas como Moaña, Cangas, Marín e Cariño que non lles van moi lonxe porque alí había unha organización sindical moi forte que provocaron loitas moi duras que logo aumentaría a intensidade da represión. De feito, a represión en Cangas, Moaña e Vigo foi terrible, e ademais cunha metodoloxía moi cruel cos tristemente fondeos persoas.

-¿Tivo algo que ver a intensidade acadada polos conflictos laborais durante a República?
-A patronal, que foi quen escribiu a historia a través de corenta anos, tratou de reducilo todo a cuestións persoais. Moitas veces temos escoitado que a tal persoa a mataron por envexas persoais o cuestións deste tipo. Hoxe en día estes estereotipos está totalmente desacreditados e a gran maioría de situacións se sitúan nun contexto laboral. Foi unha represión que afectou a aquelas persoas que de algunha maneira podían ter devezo de un statu quo diferente e, durante a república, loitaron de xeito organizado para que fora así.

-¿Foi planificada esta represión?
-No caso do mar, nas directivas sindicais está moi claro que houbo unha planificación.

-¿Hai un número de vítimas?
-Uns 1.500 mariñeiros foron represaliados de algunha maneira pero, por exemplo, no caso da Federación Rexional de Industrias Pesqueiras, da CNT, eu cifro en torno aos 150 cadros sindicais os que foron asasinados. Cito un par de exemplos, nos que a comisión que negociaba as bases de traballo nos arrastreiros de Bouzas en xullo do 36, de cinco persoas, catro son asasinadas e mesmo a algún van buscalo á illa de San Simón, e o quinto se salva porque se disfrazou de crego. No caso dos vinteún integrantes da comisión que negociou coa patronal e o ministerio os prezos da sardiña na primavera do 36, sabemos que o 60 por cento foron asasinados ou tiveron durísimas penas de cadea ou desapareceron.

Jorge Lamas

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Loita de clases e represión no mar (1864-1939)», de Dionisio Pereira

30 Maio 2011

Uncategorized

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión sobre Loita de clases e represión no mar (1864-1939), de Dionisio Pereira. Reproducímolo integramente:

Sindicalismo mariñeiro

Unha visión interesada da historia de Galicia tenta presentar o noso país como un lugar atrasado e conservador onde os movementos sociais, como o do sindicalismo, por exemplo, apenas tiveron presenza e repítese unha e outra vez que o galego é insolidario, desconfiado e non sei cantas cousas máis, de xeito que os movementos civís e sindicais non son propios da nosa comunidade. Libros como este de Dionisio Pereira están a ofrecernos unha visión máis acaída da Galicia do remate do século XIX e do primeiro terzo do XX, que aparece como unha comunidade atenta aos movementos sindicais ou civís propios da modernidade.

Dionísio Pereira pasa revista aos distintos movementos sindicais e reivindicativos que se producen nos portos galegos desde a época da Restauración ata a chegada do franquismo. O seu estudo abarca un período que, como indica o título, vai de 1864 a 1939.

O autor vai estudando os distintos movementos e asociacións mariñeiras que xorden nestes anos para mellorar as condicións de traballo, salario ou descanso dos mariñeiros. Especial importancia ten a sección dedicada a estes movementos na época da II República. O autor conclúe que a implantación da CRT-CNT tiña unha grande importancia cara a 1936, de xeito que era unha forza social de primeira magnitude nas cidades e vilas costeiras galegas (páx. 207).

Toda a segunda parte do libro dedícase ao estudo da represión franquista contra os mariñeiros galegos militantes en sindicatos de clase entre 1936 e 1939. Sinala como a gran maioría da patronal pesqueira foi favorable ao golpe de Estado de 1936, onde destacan personaxes como o mozo Rafael Jesús Portanet, que chegaría a ser alcalde franquista de Vigo entre 1964 e 1970 e ata ten algunha rúa dedicada á súa memoria na cidade de Vigo… Parece que o pai do devandito alcalde ata puxo o seu capital ao servizo dos exército rebelde. Apelidos coñecidos da patronal pesqueira e mariñeira aparecen citados e estudados por Pereira como instigadores e defensores do golpe de Estado do 36 e topamos cos apelidos de Albo, Cerqueira, Tapias, Massó ou Alfageme.

Dirixentes e militantes sindicais serán non só perseguidos e encarcerados, senón mesmo paseados polas chamadas brigadas del amanecer, en episodios dignos de figurar na historia da infamia universal. Con gran valentía, Dionísio Pereira, non só dá o nome dos represaliados, senón tamén dos denunciantes e mesmo dos membros das devanditas brigadas del amanecer. Se en xeral o autor sinala que a patronal apoiou o golpe de Estado, tamén sinala, con grande obxectividade, o comportamento dos armadores ou propietarios de fábricas de conservas e salgaduras que mantiveron o seu apoio á República e mesmo a represión que sufriron. Xa que logo, a obxectividade do libro é incuestionable.

En fin, o libro, á marxe dos datos estatísticos, conta tamén historias de represión que arrepían, como o caso dos paseados na enseada da Bombardeira, preto de Baiona. O libro remata cun interesante estudo das fugas por mar para escapar da represión franquista e conta así mesmo cun interesantísimo apéndice documental, no que hai que salientar os cadros dedicados aos membros da patronal mariñeira que estaban afiliados á Falanxe entre 1936 e 1939.

Xa que logo, estamos ante un libro que é de consulta obrigada e que debe figurar en todas as bibliotecas públicas e centros de ensino de Galicia, pois permite saber quen fomos, quen foron os reprimidos-torturados e quen os torturadores-represores, mesmo con nomes e apelidos, pois á infamia cómpre pórlle nome e cara. Por outra banda, os asasinados-represaliados-torturados merecen todo tipo de gabanzas e agradecementos, pois o que poida haber de xusto e libre nesta nosa sociedade do século XXI a eles se debe en gran medida. Por iso, os seus nomes non deben quedar no esquecemento. Por iso, de novo hai que darlles as grazas a investigadores como Dionísio Pereira.

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Alfredo Iglesias Diéguez sobre «Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1939)», de Dionisio Pereira

13 Maio 2011

Críticas,Crónica

Alfredo Iglesias Diéguez publicou no suplemento Faro da Cultura, de Faro de Vigo, unha recensión sobre Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1939), de Dionisio Pereira. Reproducímola intergramente:

Xentes do noso mar
A pedagoxía do terror

Despois do 18 de xullo de 1936, foron moitos os argumentos empregados para xustificar a sublevación militar, a violenta represión posterior e mais a ditadura que se prolongou durante a interminable “longa noite de pedra”; porén, todos eses argumentos, esgrimidos polos vencedores para xustificar os seus actos, son falsos, como demostran os feitos obxectivos.
Efectivamente, se tomamos como exemplo desta última afirmación os tráxicos acontecementos vividos polas xentes do mar da Galiza logo desa data, axiña comprobaremos o seguinte: primeiro, que os sublevados exerceron unha violenta represión sobre as xentes do mar, represión que provocou a morte de centenares dos seus cadros sindicais máis salientables nos meses inmediatamente posteriores á sublevación militar; segundo, que os sublevados exerceron diferentes graos de violencia –dende a morte até a non contratación en postos de traballo relacionados co mar–, sobre millares de traballadores e traballadoras do mar, ás veces polo simple delito de ter militado nunha asociación obreira na República ou cantar a Internacional no posto de traballo; e, terceiro, o inmediato desmantelamento de todo o tecido asociativo que as xentes do mar foran artellando no noso país dende1864 e que á volta dos anos republicanos acadara un gran nivel organizativo, o que fixo posible conquistas sociais e laborais tan elementais como un salario digno –non excesivo, pero si suficiente para garantir uns mínimos vitais–, os descansos establecidos segundo a duración das mareas, a redución das xornadas laborais e os descansos semanais para as traballadoras e os traballadores de terra (conserveiras, peixeiras…), a legalización das organizacións sindicais e das súas actividades, a mellora das condicións laborais…

Eís a realidade: fronte a unha clase traballadora que exercía os seus dereitos democráticos –de asociación, folga…–, para conquistar o dereito a unha vida digna, as clases dominantes –dun xeito case unánime–,acudiron á violencia –á pedagoxía do terror–, non só para reprimir as lexítimas demandas do pobo traballador, senón para evitar que no futuro se puidesen volver a esixir. Velaí unha das moitas leccións que se pode tirar da lectura do último libro de Dionísio Pereira, Loita de clases e represión franquista no mar, que ofrece os datos necesarios para coñecer a organización societaria das xentes do mar galegas e a violenta represión da que foron vítimas.

Afredo Iglesias Diéguez

Crítica de Gustavo Hervella sobre «Loita de clases e represeión franquista no mar», de Dionisio Pereira

4 Maio 2011

Críticas,Crónica

O soportal de literatura do Consello da Cultura Galega, LG3, publica unha recensión de Gustavo Hervella sobre Loita de Clases e Represión Franquista no Mar, de Dionisio Pereira. Reproducímolo integramente:

A Memoria dos barcos

Amosándonos a evolución do asociacionismo mariñeiro en Galicia na etapa contemporánea, Dionisio Pereira mergúllanos no desenvolvemento da conflitividade social e laboral dende finais

Vén de saír do prelo un novo traballo do historiador Dionisio Pereira sobre o mundo do traballo e o mar. En Loita de Clases e represión franquista no mar (1864-1939) acumúlase unha boa parte da investigación desenvolta por el desde os anos oitenta sobre esta temática. Ao longo deste tempo, foron varios os traballos onde amosou as investigacións sobre o traballo en xeral e no mar en particular: asociacionismo, loita obreira e represión acontecida nas vilas mariñeiras galegas tralo triunfo do golpe militar franquista en 1936. Agora preséntanos unha visión máis completa en parte grazas á súa colaboración no equipo de investigación “Nomes e voces” a cuxos fondos pertencen a maioría das reproducións gráficas e entrevistas utilizadas no texto e tamén a unha fonda pescuda en documentación política e hemerográfica de época.

A investigación é presentada en dúas partes diferenciadas: na primeira (p. 23-212), Pereira describe a creación de asociacións de defensa dos obreiros do mar ante os patróns e ante as leis que consideraban inxustas desde o último terzo do século XIX até o comezo da guerra civil. Na segunda (p. 239-443), describe detalladamente a represión política, social e vital á que foron sometidos os obreiros do mar polos partidarios do golpe de estado desde xullo de 1936 e as consecuencias deste feito; desde as penas de cadea ou as fuxidas até a morte de boa parte dos líderes sindicais mariñeiros. Amais, existen temas transversais no libro como o traballo da muller e o paternalismo co que eran tratadas por parte dos seus compañeiros, a loita sindical contra a patronal, a modernización das prácticas pesqueiras e das relacións laborais ou a creación de agrupacións sindicais de diferente ideoloxía —libertaria, socialista, católica ou mesmamente nacionalista—. Incorpora, así mesmo, un capítulo dedicado á loita dos traballadores galegos no porto de Trintxerpe en Guipúscoa xa desde a década dos anos vinte (p. 215-235).

O acontecido nas vilas mariñeiras galegas é un fiel reflexo do que sucedía no resto do país. Unha sociedade en evolución, cambiante desde os anos setenta do século XIX, onde a poboación ía deixando de lado as tarefas do agro —sen nunca esquecelas— incorporándose á “modernidade”. E esta veu do mar: as novas técnicas de pesca, as conserveiras, os estaleiros e a emigración transformaron a faciana da costa galega. Xunto a isto, as demandas de mellora social e a incorporación dos galegos ás loitas sociais que xa eran frecuentes en Europa e América. De feito, serán moitos dos emigrantes retornados os que comecen as mobilizacións obreiras; redución da xornada laboral, melloras nas condicións de seguridade ou negociación colectivas, foron algunhas das causas das moitas loitas e folgas acontecidas en Galicia no primeiro terzo do século XX. E como destacados, os afiliados á CNT que, desde os anos dez lideraban a loita nos portos; con eles os socialistas da UGT e, trala escisión terceirista, os comunistas do PCE. O momento álxido deste período é a II República, tanto polas liberdades acadadas polos cidadáns como pola posibilidade real de mellora no seu traballo. A loita mantida polos traballadores do mar contra os armadores e conserveiros acada os puntos máis álxidos do período: as folgas en Vigo, A Coruña, Marín, Cangas, Ortigueira, Ribeira, Muros ou no porto vasco de Trintxerpe constitúen fitos na historia do movemento obreiro non só galego, tamén español.

O soño remata en pesadelo no verán de 1936. Os cidadáns máis activos da comunidade padecerán unha cruenta represión que en moitos casos —4.673 persoas segundo os últimos datos— acabarán sendo asasinados. Isto tamén é reflectido no traballo de Pereira aplicado nesta volta ao mundo do mar. E xunto á morte, a esperanza. Un dos apartados da obra sinálanos as fugas por mar realizadas xa desde os primeiros intres no litoral galego. Isto foi posible grazas á colaboración das xentes, anónimas, que non dubidaron en agochar aos seus veciños e facilitarlles a fuxida dunha morte segura (p. 339-443), como se presenta no Cadro V (p. 469).

Sutilmente, Pereira describe no epílogo as consecuencias máis inmediatas da represión, “nos anos corenta e cincuenta, os pescadores perderon todo o seu anterior protagonismo” (p. 448) e “nesta negrura, aínda deberemos agardar a ben entrados os anos sesenta do século XX para albiscar novas faíscas de rebeldía no mundo do mar, transmitidas agora a través do catolicismo social presente no Apostolado del Mar” (p. 453).

Trátase dun estudo necesario; Galicia non se entende sen o mar e sen as achegas que grazas a el se fixeron para artellar unha sociedade moderna. Con todo, no estudo hai unha presenza abafadora da CNT sobre outras agrupacións, aínda que certamente este foi o principal sindicato, non era o único —o autor sinala os nomes dalgúns socialistas e comunistas asasinados a partires de 1936—; neste aspecto, o autor bota man das súas pescudas xa clásicas sobre o sindicalismo libertario. Sería moi interesante afondar no proceso de construción da conciencia dos mariñeiros como parte dunha sociedade cambiante, non só desde o punto de vista da loita de clases, tamén na súa paulatina transformación en cidadáns libres nun Estado que se ía construíndo segundo os parámetros da modernidade occidental, coas súas vantaxes e os seus problemas, como non podía ser doutro xeito. Isto é un dos puntos nodais ao estudar a represión desencadeada tralo golpe militar: asasinan maioritariamente aos líderes porque este era o xeito máis evidente de paralizar á sociedade, de aí que unha boa parte dos fusilados e paseados non sexan obreiros senón membros da nacente e cada vez máis significativa burguesía liberal, non só en Galicia, tamén no resto de España: alcaldes, empresarios e, evidentemente, líderes sindicais e políticos. Ao final, a carón dun sindicalista fusilaron a un empresario, a carón dun ateo a un católico, a carón dun republicano de esquerdas un republicano de dereitas e a carón dun nacionalista español a un “periférico”. Foi a destrución da sociedade galega, tal como se desprende da lectura deste e doutros traballos.

Loita de Clases e represión franquista no mar (1864-1939) vén a acompañar outros que sobre a temática da represión e dos movementos sociais se editaron en Galicia nos últimos anos cubrindo un oco, o do mundo do mar, que até agora non fóra tratado acorde á importancia que para o país tivo e ten.

Dionisio Pereira sobre «Loita de Clases e Represión Franquista no Mar»: «A patronal sempre tivo quen lle escribira»

11 Abril 2011

Crónica,Presentacións,Vídeos

A páxina Galicia Confidencial recolle unha extensa crónica sobre a presentación de Loita de Clases e Represión Franquista no Mar, de Dionisio Pereira, e inclúe un vídeo do acto:

Tomando como principal fío condutor do discurso a evolución do asociacionismo mariñeiro en Galicia na etapa contemporánea, o libro editado por Xerais mergúllanos no desenvolvemento da conflitividade social e laboral no «Mar dos Galegos» dende finais do século XIX e comezos do XX, así como na represión que tras o golpe militar do 18 de xullo de 1936 se dirixiu contra todo este tecido individual e colectivo.

Pereira é un autor de recoñecido prestixio pero que nunca agocha que escribe dende unha perspectiva de clase. “A patronal sempre tivo que lle escribira, antes algunhas plumas da entidade de Valentín Paz Andrade e de Francisco Fernández del Riego, nada sospeitosas de simpatías co franquismo, pero que escribiron para a patronal e dalgunha maneira espallaron a súa memoria, e hoxe algúns ad compañeiros meus, como Chus Fidalgo ou Xan Carmona que tamén seguir a escribir para a patronal, algo totalmente lícito, pero eu tento situarme nun plano totalmente diferente”, argumentou o autor no acto da Comisión pola Recuperaicón da Memoria Histórica que recolleron as cámaras de Tingalaranga Audiovisual esta semana.

O historiador insiste en que “até agora a única versión que coñecemos é a versión da patronal pesqueira” polo que entende necesario que se relate a versión da clase traballadora.

Ao evento acudiron destacados persoeiros da cultura galega como Manuel Rivas ou Suso Souto. O músico lembrou as palabras duns das testemuñas citadas no libro: “ma Beiramar reinaba a República”.

Até que punto houbo oposición na Galicia costeira ao levantamento fascista? “A represión non ficou sen resposta mesmo nos peores intres do período bélico, no que calquera sinal de resistencia, sobre todo de resistencia organizada, pagábase coa vida”, asegura Pereira.

De acordo aos datos compilados para este volume, houbo fugas por mar no 40 por cento dos portos galegos con máis de 80 persoas que fuxiron ou intentaron fuxir nese tempo.

«Aínda queda franquismo dabondo»: entrevista con Dionisio Pereira, autor de «Loita de clases e represión franquista no mar»

1 Abril 2011

Crónica,Entrevistas

O suplemento Luces, de El País, publica unha entrevisa de Óscar Iglesias con Dionisio Pereira sobre Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1939). Reproducímola integramente:

Dionisio Pereira, historiador e economista

«Aínda queda franquismo dabondo e determínanos politicamente»

O Mar dos Galegos “dende e para a memoria dos vencidos”. Dende a perspectiva dos que traballaron nel, quizais tamén porque a patronal sempre tivo quen lle escribira. Á marxe da épica mariñeira na doce visión interclasista, Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1939), recén publicado en Xerais, é a achega definitiva de Dionísio Pereira (A Coruña, 1953) á reconstrución da historia marítima do país.

Pregunta. Que estereotipos cumpría revisar?

Resposta. Está dito. Que neste país houbo e hai rebeldes.

P. O da loita de clases non lle gustaría a García de Cortázar.

R. Non o coñezo (ri). Cada un escolle o seu camiño.

P. Tras unha folga no Berbés, en 1899, 600 pescantinas fundan a primeira sociedade de resistencia e a patronal despídeas, endurece o destajo e prohíbelles cantar. Que se pedía daquela?

R. As reivindicacións da pesca industrial, de arrastre, basicamente son as mesmas desde finais do século XIX ata o 36. É dicir, descanso, mellor retribución dos labores e unha retribución efectiva dos traballos en terra. Había que carrexar o carbón, a auga para as caldeiras de vapor, encascar as redes… Chegabas a porto logo de varios días no mar e tiñas que traballar.

P. A nova tecnoloxía pesqueira e o entrismo da patronal retrasaron o asociacionismo de clase?

R. O movemento obreiro en terra empeza a afianzarse en Galicia arredor de 1870, e no mar a fins do XIX. Os primeiros militantes que conforman as sociedades mariñeiras son de terra e socialistas, en Vigo e nas Rías Baixas, nas pescantinas e nos arrastreiros; na Coruña os pioneiros son libertarios. Se cadra hai quen pense que me centro moito na CNT, e non é así.

P. A metade dos membros da Federación Nacional de Industria Pesquera da CNT en 1936 eran galegos.

R. A capacidade organizativa dos pescadores anarcosindicalistas galegos é recoñecida. O que non quere dicir que a militancia socialista non fose sobranceira. Aqueles socialistas de terra teñen un importante papel, sobre todo nas Rías Baixas, na época das primeiras sociedades de resistencia e tamén das mixtas, de patróns e mariñeiros. Os seus compañeiros de Euskadi, por exemplo, nunca consideraron proletarios aos mariñeiros de baixura. Como non cobraban xornal, senón por partillas, para eles eran propietarios cooperativistas. Pero se alí aplicaban o ríxido esquema marxista “proletario-non proletario”, aquí non. No mar, os socialistas galegos tiveron a visión ampla de pensar: estes non son proletarios en sentido estrito, pero son oprimidos.

P. Aí foron moi libertarios.

R. É que os libertarios non se facían esas preguntas retóricas: “Se se sente oprimido, é que é oprimido”. Esa decisión significou un beneficio no achegamento ás ideas de esquerda por parte das primeiras sociedades mariñeiras mixtas, xurdidas na época da pelexa entre o xeito da sardiña e a traíña, a chamada “guerra das traíñas”. Incluso na II República, os sindicatos de clase afiliados á CNT conservaron unha minoría socialista.

P. Inclúe a historia dos galegos de Trintxerpe, no porto gipuzcoano de Pasaia. Pouco antes do golpe, mobilizaron a flota sen permiso dos armadores. Estaba documentada?

R. O que hai é o que está agora escrito, pero pódese traballar moito máis. Eu o de Pasaia céntroo nos galegos, quería dar fe desa comunidade, con sinais de identidade contrapostos aos que se nos apoñen aos galegos, bestas de carga en Lisboa ou Madrid, tendeiros en Bos Aires… Aquí son os proletarios, os rabudos, os rebeldes e os roxos.

P. En que medida encirraron a represión armadores e propietarios de fábricas?

R. É difícil xeralizar, pero as listaxes non exhaustivas de 150 armadores, conserveiros, exportadores de Pontevedra vencellados á Falange tras o 18 de xullo, din todo. A súa intervención como instigadores das represalias contra os mariñeiros, nas Rías Baixas, está documentada. Na Coruña, sen discutir que a patronal colaborou co rexime, hai menos constancia documental.

P. No caso de José Fernández, comandante Sotomayor, fundador do PSOE na Pobra e logo no PCE, cita a armadores apelidados “B.”. Prevención?

R. Aínda hoxe, o persoal que quere escribir está ameazado se dá nomes. Pero no limiar de Jesús Pérez Besada á reedición de Yo robé el Santa María, as memorias de José Fernández, está escrito “J. B.”. Alí todo o mundo sabe quen é. Outros armadores de Bouzas adicábanse a ir a San Simón a sinalar traballadores. Que a patronal das Rías Baixas se implicou nas represalias é unha verdade histórica.

P. Como a presenza en Marín do nazi Bruno Schweitzer, adestrador de falanxistas.

R. Era do Partido Nazi, pero sabemos pouco del. O tal Bruno tamén xoga un papel esencial na represión no Morrazo. Está escrito en Nacidas, as memorias do mariñeiro Luís Pérez Álvarez, como no local da Seara, hoxe local dos vellos, a sede da CNT en Moaña que el construíra, se constituíu un tribunal paralelo con patronal e armadores que decidía sobre a vida e a morte. Contou coa presenza de Bastarreche, xefe da base naval de Marín. Aí hai unha conxunción entre militares, patronal e falanxistas que é case paradigma. Estamos falando de Moaña, na altura o principal porto sardiñeiro de Galicia. Os principais cadros sindicais daquela flotiña mariñeira foron asasinados, fondeados na ría e non apareceron máis: José Paz Pena, os irmáns Cancelas ou Cándido Giráldez.

P. Dous días despois do 18 de xullo, os mariñeiros aínda paralizan a saída dos barcos e as camionetas do peixe.

R. En Bueu ou Cariño, os mariñeiros desembarcan e collen as armas para ir a Pontevedra ou Coruña. Nos portos non había armas, pero a folga xeral dura ata a segunda semana de agosto en Vigo e na Coruña. Canto ás represalias, foi tremendo. Cun diferencial: en Vigo-Bouzas hai unha masacre de mariñeiros confederais xa nos primeiros momentos e descabezan a CNT. Na Coruña é menos radical, e a min dáme a sensación de que alí, con cadros tan preparados como Manuel Montes, nos últimos días da República hai xente que sabe que algo vai pasar. Deduzo que prevén a situación para resistir na clandestinidade. En Vigo non. Cázanos como coellos.

P. O das evasións por mar é o que se di unha epopea colectiva.

R. É que se os collen, mátanos. E arriscando a vida, son quen de organizar, só na Coruña, 22 fugas por mar desde o 22 de xullo do 36 ata o limiar do 39. Falamos de 75 fugas en Galiza, e dúas delas, en Ferrol, coa guerra rematada. Esas fugas acontecen no 40% dos portos. Detrás desas fugas a maioría das veces está a CNT, coa diferenza de que na Coruña se manteñen no tempo. Falamos dun episodio heroico, esa é a resistencia. Extraordinaria, e só se dá en Galicia.

P. Cal é o papel diferencial en Europa do Estado español?

R. En España a xestión dos asuntos marítimos levárona os militares, agás durante a II República, onde a administración foi civil. Nos corenta era fodido facer unha folga en Barreras, pero non te levaban preso por sedición. Se a facías nun barco, si. Pero é que eu coñecín xente que fixo folgas en 1981 en Huelva, nos conxeladores, e aplicábanlles a mesma lexislación ca no franquismo, porque a lexislación no mar non se fixo civil ata 1992.

P. Tras a derrota do bipartito dixo que era “agora” cando se tiñan que facer visibles os colectivos pola memoria. Que se pode facer agora?

R. Hai moito que falar sobre iso. Cómpre detectar o que de franquismo queda, e queda dabondo, e que nos está determinando social, económica e politicamente no Estado español. Ese debería ser o obxectivo. E o primeiro polo que tiñamos que empezar é por eliminar a impunidade dos crimes franquistas, derrogando a Lei de Amnistía de 1977. Comecemos por aí.

Óscar Iglesias