Dentro da novela galega contemporánea podemos establecer un subxénero que foi definido hai pouco de forma certeira polo profesor estadounidense John Thomson como novelas da memoria, é dicir, novelas que tentan reconstruír a sublevación franquista e a represión que orixinou, mais que non quedan na pura análise da sublevación do 36, senón que se mergullan tamén nos anos da República e na análise dos corenta anos de represión do franquismo. Esta nova achega narrativa de Xabier Quiroga é un exemplo acaído deste subxénero de novela, tan vital hoxe na literatura galega.
O novelista, sabémolo pola nota final, opta polo recurso do manuscrito encontrado, pois o texto novelesco é a narración en primeira persoa do protagonista, que tenta reconstruír o pasado do seu pai –posiblemente un membro das patrullas do mencer, que paseaban republicanos– e que edita o seu amigo e axudante nesta pescuda Xosé Manuel Reina.
A investigación do protagonista-narrador é suscitada porque, no enterro do seu pai, “un velliño moi vello” lle berra ao cadáver do pai: ”Adeus, asasino”. O protagonista, un profesor e novelista, na mellor liña do personaxe intelectual rico e conflitivo, tentará descubrir o significado destas palabras. Por outra banda, emprende esta pescuda desde unha situación límite, pois padece un cancro, que será causa da sua morte. Mais, antes de morrer e por consello-imposición do seu amigo e axudante Reina, escribirá a xeito de narración en primeira persoa o proceso desta investigación sobre o pai.
Xa que logo, estamos perante unha novela da memoria histórica. O autor utiliza fontes históricas, mesmo fala con historiadores reais que escribiron libros e artigos sobre a represión franquista, especialmente no concello do Saviñao, lugar onde actuou o pai. Por todas as partes atopa con muros de silencio, mesmo nas institucións. A novela é deste xeito unha boa reflexión sobre os atrancos que sofre a recuperación desta memoria histórica entre as que cómpre citar a actitude negativa das propias autoridades, o pacto que se fixo na Transición de evitar estes temas, a posición dos propios historiadores afectos ao poder que non queren tocar o asunto ou mesmo que na Transición e na actualidade os represores e os seus fillos seguen a ocupar postos de importancia na política, na economía ou na sociedade. Neste sentido a investigación sobre a figura do xefe da patrulla do mencer, o alcalde perpetuo do Saviñao D. Evaristo Moreiras, na ficción, así como sobre o seu fillo, importante empresario na actualidade, atopa todo tipo de obstáculos que o protagonista, coa axuda de Reina, irá superando.
A novela pode entenderse deste xeito como unha novela ensaio sobre as dificultades que se achan na recuperación da memoria histórica. Ás aludidas no parágrafo anterior hai que unir principalmente o medo que o franquismo meteu no corpo das propias vítimas da represión e nas súas familias. Cómpre calar para non ter novos problemas e ata na actualidade os netos teñen que gardar silencio, pois os herdeiros dos represores son, ás veces, poderosos abondo e non se sabe nunca como se poden vingar.
Como adoita acontecer nestas novelas da memoria, a falta de datos fai que o novelista teña que imaxinar moitas veces como foron os feitos, de tal xeito que se mesturan realidade e ficción. Tamén o mesmo proceso de pescuda se converte nunha aventura persoal e mesmo enfronta o investigador coa súa propia realidade persoal. Desta forma o narrador-protagonista Carlos Pereiro, a partir da investigación da vida do pai, enfróntanse coa súa propia vida, a súa infancia, a súa adolescencia, o seu fracaso matrimonial ou a súa derradeira relación amorosa cunha antiga alumna brasileira.
A novela, como adoita acontecer con outras deste subxénero, convértese en sucedáneo da historia. Entra onde os historiadores non se atreven a entrar: as figuras dos represores e non dos reprimidos. Nas investigacións históricas adoita falarse dos reprimidos e asasinados con nomes e apelidos, mais cálanse moitas veces, polos motivos devanditos, os nomes, actividades e cargos dos represores.
Esta novela afonda non nos reprimidos, aínda que tamén o fai, senón nos represores. Aí reside outro acerto. Na figura do alcalde asasino e xefe das patrullas do mencer moitos dos que xa temos algúns anos estamos a ver persoeiros dos franquismo da nosa infancia e das nosas bisbarras, dos que todos sospeitabamos que fixeran cousas horribles, mais ninguén falaba diso porque o medo non deixaba abrir a boca. E hoxe, o que tenta recuperar esta memoria da infamia, segundo moitos medios de comunicación, é alguén que busca o desquite, quere vinganza e ata os herdeiros dos represores poden levalos aos tribunais. De aí o acerto da novela ao centrarse fundamentalmente nos represores.
O desenlace é un tanto folletinesco, mais é posible que ata na realidade acontecesen cousas así, pois a represión na Arxentina xa nos afixo a ver como os asasinos quedaban cos fillos cativos dos asasinados. Na novela, dous da patrulla que asasinan o matrimonio Pepe-Estrela acaban recollendo as súas fillas, cóidanas e ata rematan casando con elas. Soa a folletín, mais todo é posible e verosímil despois das terribles experiencias históricas vistas na Guerra Civil española, en Chile ou na Arxentina das ditaduras militares. O lector, no final da novela, non sabe distinguir, xa que logo, que hai de ficción e realidade nestes casos, pois a realidade, por dura que sexa, supera ás veces a ficción. É outro dos méritos da novela.
Outro aspecto engaiolante desta obra é o personaxe Gumersindo, o home que vive coma un Robinson, só na natureza, ao xeito dun home prehistórico, que practicamente se sustenta co que el mesmo caza ou recolle. Na mesma liña, dentro neste caso da ironía, hai que salientar a figura do xefe de estudos do instituto onde traballa o protagonista, así como a presentación acertada do ambiente de moitos dos nosos centros de ensino secundario, que tamén ofrece a novela a partir da descrición do devandito instituto.
Así mesmo, como acontece noutras novelas da memoria, e como ben salientou o estudoso estadounidense John Thompson, hai unha valoración altamente positiva do período da II República como un espazo de liberdade, federalismo e xustiza, como comprende mesmo alguén tan primario e afastado da política como o propio Gumersindo. Cómpre subliñar igualmente a presentación da Galicia rural e dos campesiños como persoas solidarias, embarcadas en proxectos sindicalistas e progresistas, que desbotan o tópico dereitista do mundo rural conservador, antimoderno e individualista, que é outro dos tópicos forxados polo franquismo e que segue aínda vixente hoxe na dereita galega e asimilados.
En canto á lingua, Quiroga é posiblemente un dos novelistas actuais que mellor manexa o galego. Así manifesta un bo uso do infinitivo conxugado, emprega o artigo diante dos nomes propios de persoa (como é habitual na lingua falada da maior parte de Galicia) ou usa formas de superlativo como “un velliño moi vello” (páx. 15), que remiten á enxebreza da súa sintaxe. Non obstante, advertimos algúns erros como o emprego do comparativo que diante de min no canto de ca (“Mellor que a min”, páx. 193), o emprego de rir sen pronominalizar con complemento de réxime (“rían da propia miseria“ –páx. 145–, cando tanto o DRAG como o recente Gran Xerais establecen a pronominalización obrigada nesta acepción) ou a eliminación da preposición a, ao xeito castelanista, ante os adverbios comezados por a (“de arriba abaixo”, páx. 259; nestes casos, os DRAG, a partir da chamada información agochada dun dicionario, impón o emprego de a).
Achamos erros léxicos, que máis ca ao autor, hai que atribuír á falta de lectura dos textos por correctores profesionais, como o emprego de “lentes” como masculino, o castelanismo “finca” (páx. 191), “mimos” (por mecos, páx. 20), “apartado” (como substantivo, por sección ou outro substantivo sinónimo), “modais” (páx. 56) por modos ou educación.
Como conclusión, aconsellamos a lectura desta novela para así comprendermos o noso pasado recente, así como os atrancos que atopa a recuperación da memoria histórica, máxime nestes tempos en que o goberno autonómico lle retira as axudas e subvencións á recuperación desta memoria. Manuel Rodríguez Alonso
XERAIS
As páxinas da Ribeira Sacra do xornal lugués El Progreso publicaron o pasado venres unha longa entrevista con Xabier Quiroga, asinada por Ana Rodil. Nela, o autor de O Cabo do Mundo dá conta do seu oficio de escribir, repasa a súa obra narrativa, e rememora as súas afeccións e dedicacións deportivas. Sobre a súa última novela, expresa o seguinte:
Era 2002 e Xabier Quiroga sorpendía na narrativa galega con 
O vindeiro sábado, 6 de marzo, ás 20:00 horas presentarase nas instalacións do Círculo Saviñao (rúa Pardo Bazán 17 de Escairón) 
Nominada como unha das mellores novelas para o premio de narrativa da Asociación de Escritores en Lingua Galega, xunto coas propostas máis recentes de 
OS CANS E A RABIA
A idea da procura dun mesmo estaba sempre nas miñas obras, e escribindo sabía que se podía parecer a outros libros anteriores. Pero aquí o cerne é a represión. A novela xorde a partir da lectura dos traballos do Ano da Memoria Histórica [promovido polo anterior Goberno da Xunta en 2006]. Chamáronme moito a atención as escuadras do amencer, eses grupos falanxistas que andaban nas noites matando xente en 1936. Souben dun feito que sucedeu na miña vila, que foi un consello de guerra no que mataron a dous e un terceiro conseguiu zafar, e aínda vive en Vigo. Son os tres Antonios de Escairón. Dous entregáronse e no limiar de 1937 fixéronlles un consello de guerra e fusiláronos. O outro agachouse como unha toupa até 1941, que o pillaron na súa casa. Ese feito galvanizoume: como era posíbel que nun lugar pequeno, no que politicamente non pasou nada grave, e que neses días de xullo, seguindo indicacións do gobernador civil, apenas fixeron unha requisa de armas, se desatase unha represión tan feroz. Foi a semente do libro.
Xabier Quiroga
Francisco Martínez Bouzas publica hoxe no «Faro da Cultura» a que constitúe a primeira crítica d’ 
Montse Dopico entrevista en Galicia hoxe
O vindeiro venres, 11 de decembro, ás 20,00 horas, no 
«Que farías se non che quedase nada de vida?» Esta é a pregunta á que se dispón a responder un profesor diagnosticado de cancro terminal. Comeza así a súa procura do esencial da vida, unha investigación centrada en dúas teimas do pasado relacionadas co seu pai e coa muller que sempre amou. A urxente busca de si mesmo achegarao sen remisión ao cerne dun segredo amoroso e duns cruentos e agochados sucesos da represión franquista levada a cabo polas «brigadas do amencer» nas ribeiras Miño. Partindo dunha minuciosa investigación histórica, mesturando realidade e ficción, atesourando un extraordinario alento narrativo e unha prosa vizosa e moi fluída, reaparece Xabier Quiroga cunha novela memorable que nos conduce a outro suxestivo espazo literario onde a memoria e a identidade se confunden: O Cabo do Mundo.