«O espírito do cabaleiro», de Cornelia Funke: innovadora viaxe á Idade Media. Crítica de Mar Fernández

10 Abril 2012

Críticas,Xuvenil

El Correo Gallego publicou unha recensión crítica de Mar Fernández Vázquez sobre sobre O espírito do cabaleiro, de Cornelia Funke.

 

A unión de pantasmas e nenos resolve os enigmas do pasado

Cornelia Funke revisita a novela gótica en ‘O espírito do cabaleiro’ mudando motivos, roles de personaxes e ambientes

O boom mundial na literatura e no cinema da saga de J. K. Rowling protagonizada polo adolescente Harry Potter puxo de moda as novelas fantástica e gótica. A pedagoga, ilustradora e escritora Cornelia Funke (Dorsten-Westfalia-Alemaña, 1958) leva tamén anos revisitando este tipo de novelas cun grande éxito de público e de vendas, polo que foi cualificada como a “Rowling alemá” e elixida pola revista Times en 2005 como unha das cen persoas máis influíntes do planeta.

Grazas a Edicións Xerais podemos ler en galego tres narracións súas, traducidas por María Xesús Bello Rivas: Reckless. Corazón de pedra (2010), comentada nesta páxina, A princesa Sabela (2011) e O espírito do cabaleiro (2011), na que nos detemos hoxe, onde revisita a novela gótica como fixera na triloxía Mundo de Tinta, verquida a numerosas linguas, aínda que por desgraza non ao galego, e que lle supuxo o recoñecemento mundial

Presenta trazos frecuentes na escrita de Funke: un protagonista en proceso de madureza que se debate entre o ben e o mal e que por iso sempre está á defensiva; un pai falecido a quen se estraña; a mestura de temor, incomprensión e rexeitamento inicial do que está fóra do seu mundo cotiá; o nacemento de novas amizades; o espertar do amor; unha forte atracción cara ao mundo irracional, intertextualidades con Lewis Carroll e Shakespeare, etc.

Comeza cunha viaxe en tren do protagonista, un neno de once anos chama- do John Withcroft, quen se sente “proscrito” e “expulsado” da casa, por máis que unha irmá súa “desde que lera Harry Potter devecía por ir a un internado”.

Relátase o ocorrido desde a chegada ao mesmo colexio de Salisbury onde estudara seu pai, morto cando el tiña catro anos e a quen bota moi en falta pese a ter del poucos recordos. A decisión fora de súa nai pero influída polo seu mozo, O Barbudo, de quen John tentou librarse sen éxito.

A sexta noite ve pola fiestra do cuarto a tres xinetes mortos e dende entón a pantasma de Hartgill ameaza con matalo. Coa axuda de Ela Litteljohn, da súa avoa Zelda e mesmo de O Barbudo esperta a William Longspee enterrado na catedral, quen o protexe de Stourton.

Os nenos correspóndelle reuníndoo coa súa namorada Ela tras unha visita a Stonehenge, Kilmington e a abadía de Lacock na procura do seu corazón que agochara Aleister Jindrich, unha pantasma riseira como o gato da Alicia de Carroll.

Como noutras novelas góticas canónicas, Funke retorna á Idade Media e rescata personaxes históricos pero innova ao aplicarlles a xustiza poética. Reescribe desde os usos instrumental e lúdico motivos como o castelo, xoga coa tensión narrativa e co suspense e mestura realidade e irrealidade.

As fermosas ilustracións de Friedrich Hechelmann achegan verosimilitude. Agardo por Reckless II, que xa se está a traducir.

Mar Fernández Vázquez

Crítica de Mar Fernández Vázquez sobre «O segredo da Pedra Figuera», de María Xosé Queizán

24 Agosto 2011

Críticas,Fóra de Xogo,Xuvenil

Mar Fernández Vázquez publicou en El Correo Gallego unha recensión crítica sobre O segredo da Pedra Figueira, de María Xosé Queizán.

A terra prometida de «O segredo da Pedra Figueira»

Queizán recrea simbolicamente a procura da liberdade e reivindica o protagonismo e potencialidades femininas
O 5 de decembro de 1984 María Xosé Queizán (Vigo, 1939) puña o punto e final ao relato longo O segredo da Pedra Figueira, publicado pola editorial Tintimán no ano 1985 con ilustracións de María Fé, Marife e Maife Quesada (nomes cos que asina esta ilustradora, Zamora, 1957) que representan un mundo bucólico en tonalidades coloristas e harmónicas.

Esta narración reeditouna Edicións Xerais de Galicia en dúas coleccións: “Xabarín”, en 1989, e “Fóra de xogo”, en 2003 e 2011, dirixidas todas elas ao lectorado xuvenil. A reedición de 2011 actualiza o texto de 2003 á normativa vixente na lingua galega e corrixe excesivos castelanismos.

O Segredo da Pedra Figueira é unha obra ateigada de elementos de carácter simbólico e mitolóxico postos ao servizo da reivindicación das personaxes femininas. É unha mostra máis do labor a prol da muller realizado por María Xosé Queizán na maior parte dos seus traballos. É mágoa que últimas edicións de “Fóra de xogo” fora eliminada a precisa introdución que Carmen Blanco asinaba na reedición de 1989 onde se achegaba á autora e analizaba este relato longo.

Se ben esta obra estruturalmente responde aos trazos dunha narración de aventuras, a viaxe non é só física senón que implica unha mellora vital dos personaxes cara á conquista da liberdade e un proceso de maduración interior e de coñecemento de saberes e tradicións ancestrais por parte de Lazo, a rapaza protagonista, por mediación da súa avoa e guía Sensatanai.

Así mesmo constitúe unha recreación simbólica e identitaria de múltiples elementos e piares básicos dunha cultura como a galega. Mostra o poder e a sabedoría presentes nas pedras, nas árbores, na etnografía, na historia, na xeografía, na transmisión oral e na mitoloxía e sobre todo salienta que as figuras femininas son fundamentais no proceso de salvagarda da historia.

Os desolados habitantes da illa de Tule actúan como heroes bíblicos, das sagas históricas e dos contos marabillosos que emprenden unha travesía, ante a devastación que os rodea, na procura dunha terra prometida, dun edén no que vivir en familia unha nova vida tranquila e feliz. Unha viaxe chea de obstáculos a superar como é o caso de deixar atrás xente querida, tan emblemática coma o avó, e a súa terra; vencer a ira dos Señores das Tebras; saír da Caverna dos Tesouros; atravesar a Costa da Morte, non sucumbir ás mulleres lobas e mudar o seu estilo de vida guerreira para se afacer á vida rural da próspera e babilónica Findasol, remate da travesía e comezo dunha vida nova.

Queizán une etnografía, crenzas, lendas e mitos galegos e universais, historia e xeografía. Dota de simbolismo os nomes dos personaxes, tribos, lugares e obxectos, e presenta unha parábola da absoluta liberdade e unha reivindicación feminista e dos alicerces identitarios.

Mar Fernández Vázquez

Crítica de Mar Fernández Vázquez sobre «Verbas de sal», de Antonio García Teijeiro

19 Xullo 2011

Críticas,Infantil,Merlín

El Correo Gallego publica nas súas páxinas de cultura unha recensión de Mar Fernández Vázquez sobre Verbas de sal, de Antonio García Teijeiro. Reproducímola a continuación:

Ao se cumpriren dez anos da colectánea Un saquiño de contos, na que participaban Antonio García Teijeiro, Xoán Babarro, Fina Casalderrey e Gloria Sánchez, Edicións Xerais de Galicia reedita en edición exenta, actualizada á normativa vixente, Verbas de sal, de García Teijeiro (Vigo, 1952), como xa fixo cos contos dos outros autores.

Un saquiño de contos, Contos para levar no peto e Historias para calquera lugar foron os volumes colectivos publicados en 2001 para conmemorar que a colección “Merlín” chegaba ao número 100, un feito salientable xa que esta colección deu a coñecer moitos autores galegos ao lectorado infantil e xuvenil, en distintas series para a franxa etaria á que se recomenda cada obra. Verbas de sal exemplifica o bo facer prosístico e poético deste recoñecido profesor, editor, crítico e escritor. Prosa poética e tamén un breve poema de (Don) Evaristo, un “tolo” para os veciños de Villamollada agás para Xulieta e os seus amigos. Este conto fantástico-realista posúe tenrura, ritmo, sonoridade e luz, e presenta dous niveis de lectura: o lectorado infantil entra na historia da man do texto e das ilustracións, respondendo así ás preguntas retóricas que formula o autor; mentres o lectorado adulto reflexiona sobre temas recorrentes na escrita de García Teijeiro: o seu interese pola esencia da “palabra” e por “contaxiar” e “filtrar” a necesidade da lectura e da poesía na vida cotiá, e por lle achegar ao lectorado valores como o amor, a amizade, o compañeirismo, o respecto e a solidariedade.

Sumándonos ao xogo deste autor rescatamos seis “verbas de sal”, presentes no seu macrouniverso literario e nas súas reflexións como profesor, editor e crítico literario:

Xogo, textual e visual de Antonio García Teijeiro e Alberto Vázquez para conectar co lectorado agardado. Villamollada, espazo onde se sitúa a historia, imaxe dunha típica vila mariñeira galega.

Personaxes, tres principais: Don Evaristo, Xulieta e Pinturo, aínda que a trama e o desenlace da historia parten das accións que emprende a nena; e secundarios: o mar personificado, que achega datos cos que Xulieta descobre o segredo do tolo poeta; e a familia de Xulieta, uns pais que traballan, traballan, traballan todo o día mentres a nena e a avoa se axudan e se fan compañía mutua.

Escola, unha biblioteca abandonada onde Don Evaristo escribe, e un encerado onde vive só Pinturo; símbolo da despreocupación social pola cultura e polos seus axentes.

Palabra, en esencia, coa que capta o lectorado dirixíndolle frases directas, coa que presenta Villamollada, relata a historia, e apunta fondas reflexións sobre a soidade do escritor e a necesidade de ser oído. Amizade, un dos valores primordiais que permite a unión dos personaxes principais, antes sós e afastados da vila que os rodea.

Mar Fernández Vázquez

«A chamada da selva», de Jack London: a loita por sobrevivir. Recensión de Mar Fernández Vázquez

28 Xuño 2011

Críticas,Xabaril,Xuvenil

El Correo Gallego publica unha recensión de Mar Fernández Vázquez sobre A chamada da selva, de Jack London, da colección Xabaril.

Buck, a loita por sobrevivir

A violencia, crueldade e irracionalidade que Jack London retratou en ‘A chamada da selva’ aínda perviven no século XXI

A tradución de obras canónicas da literatura universal acostuma ser unha estratexia das distintas literaturas á hora de se configuraren e asentaren como sistema literario, e a Literatura Infantil e Xuvenil galega non ía ser menos. Como fomos apuntando nesta páxina semanal, o transvasamento ao galego de autores clásicos non se fixo de forma planificada, senón máis ben de forma improvisada como se pode seguir pola análise das traducións das décadas dos 60 e dos 70 que describimos no apartado “Para coñecela +”.

No ano 1982 Edicións Xerais de Galicia publicou A chamada da selva na súa colección “Xabarín” e desde ese momento fóronse sucedendo, case anualmente, ata o ano 2000, as reedicións desta obra canónica. O seu tradutor e responsable así mesmo das notas e introdución que esclarecen o texto foi Gonzalo Navaza.

As reedicións desta obra no século XXI respectaron a normativa vixente do galego no momento da publicación e as mudanzas desta colección, de aí que a reedición de 2002 vise a luz na nova colección que a substitúe, “Xabarín de ouro”, e esta de 2011 é a primeira da renovada colección denominada “Xabaril”.

Esta obra encádrase na tipoloxía das novelas de aventuras, a aventura individual de evolución do personaxe principal, como As aventuras de Tom Sawyer, de Mark Twain. O narrador omnisciente equipara a Buck, o can protagonista, co home cando xustifica as súas actitudes violentas ou cando lle atribúe cualidades e reflexións propias do ser humano.

Buck capta a atención do lectorado desde a cuberta de Javi Montes quen o deseña sorrinte sobre a neve e reflectido na auga como o novo can ouveando á luz da lúa no que Buck se acaba convertendo.

É mágoa que esta reedición non conte coa introdución de Gonzalo Navaza que precedeu as anteriores, xa que grazas a ela o lectorado xuvenil coñecía o contexto socio-político-económico de Norteamérica nos inicios do século XX cando Jack London (John Griffith Chaney, San Francisco, 1876-California, 1916) a publicou en 1903, e entendía a vida deste autor, o porqué dos temas da súa produción, a significación desta obra e a gran popularidade que lle reportou.

A aventura e evolución de Buck comezan ao ser vendido sen sabelo o xuíz Miller, e vai pasando, como Lázaro de Tormes, por outros donos que, a golpe de vergallo, lle provocan que esperte o seu primitivo instinto de animal salvaxe. Buck convértese no eixo da zorra de cans que levan á Alaska buscadores de ouro cando aprende a actuar ante a violencia, crueldade e irracionalidade doutros cans e dos amos, agás John Thornton, a quen o une unha fidelidade mutua.

Edicións Xerais tamén publicou en 1997 Cairo branco, complemento desta novela ao presentar a aventura inversa e transmitir asimesmo o amor á natureza e á vida salvaxe, a loita ben/mal e a amizade.

Mar Fernández Vázquez

Crónica de Mar Fernández Vázquez sobre «Reckless», de Cornelia Funke, na que recomenda a súa lectura

5 Abril 2011

Críticas,Fóra de Xogo,Traducións,Xuvenil

Mar Fernández Vázquez publica hoxe en El Correo Gallego unha crónica sobre Reckless, de Cornelia Funke, na que recomenda a súa lectura. Pódese descargar en pdf. Reproducímola integramente:

Cornelia Funke en galego tras cruzar Will o espello

Manuscrito atopado, intertextualidade, fórmula literaria do espello e imaxinación desbordante na realidade «Reckless»

Partindo do tópico do manuscrito atopado, da fórmula literaria do espello, da intertextualidade e dunha imaxinación desbordante Cornelia Funke (Dorsten-Alemaña, 1958), autora dunha obra recoñecida e lida mundialmente, alicerza o universo literario da novela fantástica Reckless. Carne de pedra.

Grazas a unha potente campaña de promoción esta novela presentouse á vez traducida a doce linguas. Para valorar o transvasamento ao galego débese agardar á cuarta entrega desta pentaloxía sobre contos europeos de transmisión oral do século XIX na que Funke destacará os contos galegos ao se inspirar nos de España.

A influencia dos irmáns Grimm é omnipresente. Así, no primeiro capítulo recupera o principio dos contos da transmisión oral, “Había unha vez”, e no último, a fórmula “E foron felices”. E non só toma o nome dos irmáns Reckless destes recompiladores senón que o universo da súa escrita se identifica no lirismo da literatura de Funke, tamén influída por Astrid Lindgren, Charles Perrault e polas aventuras vividas pola Alicia de Lewis Carroll.

Se en Carroll a fantasía axuda a crear situacións humorísticas, ocorrentes, amables e cheas de tenrura, Funke reescribe os contos da transmisión oral dándolle liberdade creativa a personaxes malvados, subvertendo así os roles tradicionais que estes personaxes desenvolvían para facer reflexionar sobre a súa funcionalidade e creando así unha nova realidade marcada polo medo a algo descoñecido pero atraente.

En Reckless chaman a atención unha serie de trazos: a dualidade ben/mal nos personaxes e espazos; o poder oculto dos seres marxinados por ser diferentes; o medo que sente Jacob a se ver a si mesmo; o seu sentimento de culpabilidade por abandonar a Will para fuxir á realidade agochada tras o espello e por cometer un erro de graves consecuencias para seu irmán; a súa actitude negativa e desesperada ante a transformación de Will; a dureza que vai poboando o seu corazón ao mesmo tempo que o xade se estende no corpo de seu irmán; o tenebrismo, a tristura e a existencia dunha realidade nova que inquieta pero acaba atrapando a quen penetra nela; e a existencia dunha voz narrativa que actúa como a conciencia de Jacob, aínda que ao comezo da historia semella ser a figura do pai morto, quen descubrira o espello e o tiña no seu despacho para llo ocultar á súa familia.

Nova realidade. Recomendamos a lectura de Reckless porque Cornelia Funke extrae do rico legado dos contos de fadas da transmisión oral personaxes, situacións e ambientes que revisita para crear unha nova realidade. Calquera lectorado pode recoñecer elementos como a espiña dunha rosa, un bico que fai espertar, ananos, bruxas, fadas, Barbazul, Lorelay, Rapunzel e a casa de Hansel e Gretel, e así reler de novo indirectamente os contos da súa infancia e adolescencia.

Mar Fernández Vázquez

Novelas e relatos de aprendizaxe e iniciación

23 Novembro 2010

Crónica,Narrativa

O xornal El Correo Gallego rememora hoxe, nun texto asinado por Mar Fernández Vázquez, a importancia das novelas e relatos de aprendizaxe e inciacion durante os anos 80.

Novelas e relatos de aprendizaxe e iniciación

É tamén nesta década dos oitenta cando comezan as novelas e relatos de aprendizaxe e iniciación, un tipo de narracións que presentan a busca da identidade por parte dun personaxe a través da súa formación intelectual, moral e sentimental. Nelas, o protagonista realiza o paso da mocidade á madureza a partir da experiencia alcanzada despois de superar as dificultades e riscos dunha viaxe, exterior ou interior, na que será axudado por un conselleiro e guía, obxectos máxicos ou amuletos. Entre estas narrativas, dirixidas sobre todo ao lectorado xuvenil, publicadas maiormente a flnais da década, destacan as achegas realizadas por escritores e escritoras xa coñecidos na literatura de adultos tales como O segredo da Pedra Figueira (Tintimán, 1985), de María Xosé Queizán; Arnoia, Arnoia (Edicións Xerais de Galicia, 1985), de Xosé Luis Méndez Ferrín; Libro das viaxes e dos soños (Galaxia, 1986), de Eusebio Lorenzo Baleirón (Dodro, 1962-1986) e Talismán dos druídas (Galaxia, 1989), de Pepe Carballude, obras que se constrúen sobre todo a partir de elementos mitolóxicos e de trazos que ofrecen datos sobre a identidade galega, moitas veces comparándoa con outras culturas.

Mar Fernández Vázquez