«As rapazas de Xan», de Manuel Iglesias Turnes: ruralismo necesario. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

25 Maio 2012

Críticas,Narrativa

Manuel Rodríguez Alonso publicou no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre  As rapazas de Xan, de Manuel Iglesias Turnes.

 

Ruralismo necesario

Unha lectura apresurada desta novela pode levar a considerala propia dun ruralismo propio da narrativa do Rexurdimento, mesmo unha especie de Maxina actualizada  e que non resulta acaída no estado actual de evolución da literatura galega. Mesmo haberá algún crítico por aí, que en aras da suposta modernidade ou posmodernidade, dirá que a novela supón un atraso no proceso de posta ao día e ata urbanización e universalización que está a experimentar a narrativa galega. Mais, Galicia ata onte mesmo foi unha sociedade eminentemente rural e os que temos a idade do autor desta novela (e aínda os máis novos e como non os que son máis vellos) vivimos un mundo rural como o que nos presenta a novela. Xa que logo, esta novela rural é tan necesaria na literatura galega como as novelas urbanas ou posturbanas e non merecen ser desbotadas por iso de que parezan dos tempos do Rexurdimento. A novela, se algo ten bo, é que admite moitos subxéneros e novelas rurais coma esta teñen o seu lugar dentro da narrativa galega actual.

A novela, desenvolvida nun ámbito rural, é tamén un documento histórico e etnográfico sobre a aldea galega de posguerra, especialmente a aldea galega das décadas dos corenta e cincuenta do pasado século, ou mesmo dos primeiros anos dos sesenta.

O autor, coas técnicas propias do relato tradicional, ofrécenos un ano da vida (entre malla e malla) nunha aldea do val de Barcala. Nunha primeira impresión pode parecernos que os protagonistas son a parella Carmela-Manuel, mais nunha lectura máis atenta eu creo ver un protagonista colectivo representado por todos os habitantes da aldea, mais tomando unha especial relevancia o mundo feminino. Aínda que a vida dos homes sexa dura, as grandes sacrificadas neste mundo rural que nos retrata Iglesias Turnes son as mulleres.  Nin o día da festa descansan e resulta, paradoxalmente para elas, o día de máis traballo do ano.

O autor data a novela, dando o día en que a parella Carmela-Manuel, parten para a emigración en 1956. Deste xeito o lector sabe que o relato transcorre entre a malla do ano 1955 e a do ano 1956. E efectivamente, a novela resulta un documento histórico e etnográfico sobre a vida na aldea galega na década dos cincuenta e nos primeiros sesenta, antes da transformación da sociedade galega e especialmente do agro, que se producirá a partir do desarrollismo da segunda metade dos sesenta. A aldea de Iglesias Turnes é un mundo onde aínda perviven vellas tradicións comunais e festas populares como segas, mallas, Entroidos…, mais tamén é un ámbito tremendamente duro, especialmente, como xa vimos para as mulleres, onde dominan o franquismo e mais o nacionalcatolicismo. Neste sentido o comportamento da Garda Civil, o do crego don Salvador ou as referencias á Guerra Civil e á persecución dos republicanos son expresivos do que foi o franquismo no agro. A situación da muller e a moral sexual ulturamachista que a controla é así mesmo digna de salientar.

Ao falarmos de ruralismo, ou mesmo de festas e tradicións, podemos crer que Iglesias Turnes cae nun ruralismo edénico ou nunha mitificación do agro ao xeito dalgunhas das novelas de Otero Pedrayo ou de Cunqueiro. Mais non hai nada diso. Hai evidentemente aspectos positivos, como xa vimos. Mais, no remate da novela, o lector queda coa sensación de atraso, explotación e miseria en que se desenvolve a vida no rural nos anos cincuenta, afogada ademais polo nacionalcatolicismo, especialmente no referido á condición feminina.

Estamos ante unha sociedade labrega, mais con clases. Por unha banda, están os que falan en castelán e detentan o poder económico e ideolóxico (o médico, a mestra, o cura, o sarxento da Garda Civil). A seguir o alcalde franquista, representante dos vencedores da guerra. Despois os labradores ricos, como os Varela, e a continuación seguen pequenos propietarios, caseteiros, xornaleiros, para rematar nos pobres de pedir. Mesmo hai unha frase moi cruel, que reflicte ben esta estratificación social do agro nos cincuenta: Nunca xogan os nenos dos labregos cos dos pobres de pedir. Nunca se collen pola man (páx. 263). Tampouco falta a violencia, mesmo tremendista, como o caso da muller maltratada e suicida, os malos tratos dos homes cara ás mulleres, a violación ou mesmo o ataque por vinganza.

Realmente os labregos pobres neste mundo só teñen unha saída: a emigración cara a América (Montevideo, Buenos Aires, A Habana). O autor, acertadamente, presenta a emigración dun xeito ambivalente. É triste porque separa da familia, do contorno, da tradición onde un se criou. Mais é alegre porque proporciona unha posibilidade de progreso económico, de vida mellor e ata de liberdade, pois a aldea é moitas veces un medio abafante polo control nacionalcatólico ou social, baseado nos principios deste nacionalcatolicismo. Así aos que emigran díselles que non choren porque ides andar limpos e con roupa de campar.. (páx. 123) ou os fillos non irán coas vacas dos outros senón á escola. Mesmo unha parella que parte para a emigración senten por primeira vez a sensación da liberdade (páx. 199).

Ademais de reproducir este nacionalcatolicismo e franquismo da aldea nos cincuenta, o relato é tamén un documento de primeira man sobre como vai cambiando a vida da aldea. Malia que perviven festas tradicionais, xa os gaiteiros foron substituídos polas bandas de música (axiña estas serán varridas polas orquestras), as revistas que chegan á taberna impoñen as modas e a radio, en castelán, convértese nun dos grandes medios de entretemento cos partidos de fútbol, cos novos heroes deportivos e tamén coas novas cancións de Antonio Molina, Machín, Valderrama ou Los Cinco Latinos.

Xa que logo, novela de tema rural, mais un agro situado na década dos cincuenta, que aparece sen idealizar, con aspectos positivos mais tamén negativos e que hoxe xa desapareceu. A desaparición deste mundo foi ademais moi acelerada, a partir do desarrollismo do remate dos sesenta. É un mundo xa perdido para sempre. Iglesias recréao nos seus aspectos negativos e positivos, sen caer no modernismo que despreza todo o relacionado co rural, mais tamén sen falsos idealismos.

O autor consegue dar esta visión obxectiva, historicista e etnográfica porque pertence á xeración dos nados na década dos cincuenta na aldea, que viviron os últimos tempos deste mundo rural, hoxe xa desaparecido e que os nosos fillos e netos descoñecen totalmente. Eu que son da xeración do autor e que me criei e residín nunha aldea ata os quince anos dou fe de que as cousas son como as conta. Mesmo os que poidan pensar que hai esaxeración no poder que ten o cura D. Salvador, eu fun testemuña na miña aldea, xa no ano 1963, de como o cura da parroquia nos pediu a todos os fregueses cartos para amañar a casa e ata para pór televisión nela. Dixo que iría casa por casa pedindo a contribución segundo os bens que cada casa tiña e o que non dese, asegurou moi alporizado desde o púlpito, que se atuviese a las consecuencias. Xa que logo, non hai nin migalla de esaxeración na visión do nacionalcatolicismo que nos ofrece Iglesias Turnes.

Quería salientar así mesmo que na novela aparecen artellados no argumento relatos ou contos de indubidable orixe popular oral, que se empregan como feitos dos personaxes. Así o tema da muller brava está detrás da imaxe que se nos dá da esposa do Rafael dos Varela ou tamén a historia do xenro capado do capador ten un inequívoco sabor popular. Mais o novelista sabe inserilos no argumento ou na caracterización dos personaxes e ponos ao servizo da trama argumental da novela.

Como membro desa xeración dos cincuenta que fomos nenos e adolescentes na aldea, só me queda darlle as grazas a Iglesias Turnes porque nos lembra os tempos da nosa infancia-adolescencia, sen ira, pero tamén sen idealizacións e, como ben sinalaron outros, a novela é un bo documento para que a lean e estuden nos institutos e colexios os nosos rapaces e rapazas, para que saiban de onde veñen e como viviron moitos dos seus pais e avós.

En canto á lingua, dá gusto ler esta novela, pois vese que está escrita por un falante inicial do galego que non esqueceu a lingua que mamou de cativo. Non hai erros que son tan habituais noutros escritores. Mesmo usa ben o verbo colmar, ´cubrir de palla´ (o que siga estes comentarios decatarase que un dos erros máis frecuentes nos nosos escritores é usar mal o verbo colmar co significado castelanista de ´encher´). Nalgún caso hai desacordos coa normativa, no eido do léxico, que comentamos neste remate non por afán de crítica, senón para espallar as propostas normativas da RAG.

Así emprega o castelanismo mimos no canto de mecos. A RAG só admite mimo referido ao actor, que sen falar, imita xestos. Ben é certo que na versión dixital do DRAG aparece mimo1 con esta acepción. Esperariamos un mimo2, que non obstante non rexistra o dicionario académico, nunha inconsecuencia máis e falta de rigor.

Emprega como  substantivo medianoite. O DRAG na súa versión dixital non acepta medianoite. Segue así a liña do VOLGa ou dos dicionarios académicos anteriores. Cómpre dicir que si acepta mediodía. Outros dicionarios, como o Gran Xerais, aceptan como correctos mediodía-medianoite.

Usa o autor péga co valor de ´atranco, obstáculo´. Os dicionarios académicos non admitían esta acepción de péga. Así no dicionario castelán-galego de 2004 dánse como equivalentes do castelán pega atranco, obstáculo, pexa, traba, inconveniente, dificultade. O mesmo ofrece o Superdicionario castelán-galego de Morgante. Non obstante, a versión dixital do DRAG xa admite péga coa acepción de ´obstáculo, traba, dificultade´, como facía tamén o Gran Xerais.

En canto á locución alto mar (páx. 199) para referirse ao mar xa moi afastado da costa, a RAG non admite este valor da locución e ordena usar no seu canto mar aberto, mar a fóra, por considerar  alto mar un castelanismo, calco de alta mar. O boda (páx. 207) é, sen dúbida, un simple erro de imprenta.

Manuel Rodríguez Alonso

Paz Andrade, un exemplo de galeguismo progresista. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Valentín Paz Andrade. Vida e obra», de Charo Portela

21 Maio 2012

Biografía,Críticas,Letras_galegas

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica unha recensión en Galicia Confidencial sobre Valentín Paz Andrade. Vida e obra, de Charo Portela.

 

Exemplo de galeguismo progresista

Valentín Paz Andrade foi, ademais de escritor, xornalista, empresario, economista e, sobre todo, comprometido co país. Iso é alomenos o que conta Manuel Rodríguez Alonso na súa crítica literaria desta semana.

O pensamento neoconservador, do que é bo exemplo a ideoloxía do PP agora no goberno de España e de Galicia, tenta presentar o galeguismo ou incluso o propio galego como algo atrasado, que non está de acordo cos tempos actuais e que equivale a ruralismo ou mesmo a un idealismo edénico de escritores e intelectuais utópicos e pouco realistas, así como desprezadores do progreso e mais do desenvolvemento económico. Ese é, por exemplo, o espírito que anima o chamado coloquialmente Decreto de plurilingüismo. A biografía de Paz Andrade, que hoxe comentamos aquí, é o mellor desmentido para esta versión falsa, interesada e túzara do galeguismo.
Esa interpetación negativa do galeguismo só é produto da incultura e do que Manuel Rivas chamou acertadamente tuzarismo. Por iso, cremos que é un acerto que este Día das Letras se dedicase á figura de Valentín Paz Andrade. Quen queira achegarse ao que supuxo a figura de Paz Andrade na literatura galega, mais tamén na historia moderna de Galicia, debe ler a biografía que do homenaxeado deste ano publica Charo Portela e comentamos hoxe, porque Paz Andrade non só foi un escritor, senón tamén un gran xornalista, así como empresario e economista e todo iso sen esquecer nunca o seu galeguismo, que lles dá sentido a unha vida e obra que, como ben sinalou, o meu vello mestre do instituto vigués Santa Irene Méndez Ferrín –ese si que foi un verdadeiro profesor e non os Moreno, Bobes, García e compañía que soportamos despois en Compostela- é o grande manifesto político e económico do nacionalismo progresista.
A biógrafa estuda acertadamente o período de formación de Paz Andrade, en Pontevedra e mais na universidade compostelá, coa tutela do seu tío e poeta Xoán Bautista Andrade e tamén co maxisterio directo de Losada Diéguez ou o propio Castelao, na Pontevedra dos primeiros vinte anos do século XX. Tras a experiencia da guerra de África, Paz Andrade dirixirá ese mito do xornalismo galego que foi o diario Galicia. A autora tamén reflicte o papel representado na política e no galeguismo por Paz Andrade nos anos da República. Sinala así mesmo nesta etapa o vencellamento do homenaxeado co mundo da pesca e da economía, que culminará non só coa dirección da revista Industrias Pesqueras (a partir de 1942), senón coa fundación de Pescanova (1960).
O proxecto vital de Paz Andrade, como o de tantos galeguistas e demócratas, vese crebado polo franquismo e sufrirá tres desterros, nun dos cales comezará a súa traxectoria como poeta. Mais na posguerra a autora describe axeitadamente como Paz Andrade se converte nun grande especialista en temas pesqueiros e no notable economista de Galicia como tarea ou La marginación de Galicia. Do mesmo xeito salienta a produción literaria do biografiado con obras rechamantes como o Pranto Matricial (1955), elexía a Castelao, ou con ese grande ensaio que é Castelao na luz e na sombra (1982). Por último, destaca o papel representado por Paz Andrade no posfranquismo como membro da Comisión dos Dez que, entre outras cousas, conseguirá que Galicia sexa considerada nacionalidade histórica, como Cataluña ou o País Vasco. Como colofón dálle o espazo debido á participación como orador de Paz Andrade na célebre manifestación do 4 de decembro de 1977 en Vigo a prol da autonomía.
Mais o gran mérito do libro é que a autora consegue incardinar a vida e os feitos de Paz no devir histórico e cultural de Galicia desde o ano do nacemento do escritor, o mítico 1898. Paz Andrade participou en grandes actos da nosa historia: a Celebración do Día de Galicia de 1930 no Teatro García Barbón vigués; colaborou estreitamente con Castelao na preguerra; foi un dos fundadores de Pescanova nos sesenta; como economista subliñou a marxinación de Galicia nos tempos do desarrollismo ; no eido cultural, ademais da súa produción poética e ensaística, tendeu lazos co exilio americano.
Segundo o lector vai avanzando nesa peripecia vital do homenaxeado deste ano no Día das Letras, revive a historia de Galicia desde o 98 ata o 19 de maio de 1987, ano en que falece Paz Andrade. As referencias a estes feitos históricos e culturais actúan sobre este lector como un aguillón para lembrar, se é unha persoa con certa formación galeguista, ou, no caso de non o ser, para informarse máis sobre eses eventos fundamentais na historia de Galicia.
Acerta a autora ao darnos a imaxe dun intelectual e economista galeguista, mais, como subliñabamos máis arriba, de talante claramente progresista. Fronte aos que ven o galeguismo e o galego como algo propio do pasado e mesmo localista e isolacionista, Paz defende un capitalismo moderno no que Galicia aproveita os seus recursos e non se deixa explotar polo capitalismo estatal ou de fóra. Desenvolve empresas que marcan un fito nos adiantos tecnolóxicos, como é o caso de Pescanova.
Cómpre así mesmo que non esquezamos as súas consideracións sobre o galego. Pola súa actividade como técnico da pesca, Paz Andrade tivo que viaxar por zonas de África do Sur, das antigas colonias portuguesas e tamén do Brasil. Alí decatouse de que o galego non era unha lingua pequena e illada, senón unha lingua universal, pois co seu galego entendía perfectamente os que falaban portugués en África ou tamén no Brasil.
Por iso, fronte ao isolacionismo en relación co portugués, defendido nos primeiros oitenta polos normativizadores do galego do ILG, propón non romper a primitiva relación co portugués e recuperar a unidade galego-portuguesa medieval, aínda que dun xeito realista e sen caer nun reintegracionismo que puider ser pouco efectivo. Esta postura seica, como sinala a autora, lle causou certa desconfianza por parte dos membros da Academia no remate dos setenta e nos primeiros oitenta. Foi mágoa que na normativización e normalización do galego non se tivesen en conta opinións coma estas de Paz Andrade e que todo se deixase nas mans dos filólogos do ILGa, pois como dixo alguén a propósito da guerra (a guerra era demasiado seria para deixala só nas mans dos militares), podemos dicir que a lingua é unha cousa demasiado seria para deixala só nas mans dos filólogos. E sobre todo se os filólogos se formaron na Escola Lingüística Española e españolista dos Pidal, Dámaso Alonso, Alvar, Consello de Investigaciones Científicas…, que adoitan considerar só o galego como unha lingua dialectal e lírica e sen tradición literaria.
En fin, no referente á obra literaria a autora analiza ben e valora a poesía e o ensaio de Paz Andrade e o espazo dedicado a este tema resulta suxestivo e move á lectura do homenaxeado, que os non profesionais da literatura poden comezar polo Pranto Matricial, continuar con algúns artigos sobre a marxinación económica de Galicia e, se gustan da historia, co maxistral ensaio sobre Castelao Castelao na luz e na sombra, que Valentín publicou hai agora trinta anos, no 82 e que acaba de reeditarse estes días.
É de salientar así mesmo a importancia dada pola autora á correspondencia de Paz Andrade e o coidado apéndice bibliográfico. Despois de ler este libro sobre Paz Andrade, xa non cabe, como fai o tuzarismo, considerar o galeguismo como unha cousa de intelectuais atrasados, localistas, enraizados no rural ou alleos á civilización moderna, senón como un movemento onde a arela de progreso e universalidade son valores supremos, sen por iso perder a identidade galega. E iso nestes tempos de globalización vale un mundo.
Para rematarmos, só nos queda engadir que se alguén quere acceder á figura de Paz Andrade dun xeito máis sinxelo e mesmo con antoloxía dos seus textos pode acudir a outras obras editadas nestes días como o volume que a mesma autora, Charo Portela, publicou na colección Merlín, tamén de Xerais, ou aos dous volumes tamén sobre Paz Andrade (biografía e antoloxía) que Xan Carballa deu ao prelo en Galaxia.

A guerra e os seus silencios. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «O silencio», de Mario Regueira

14 Maio 2012

Críticas,Poesía

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre O silencio, de Mario Regueira.

 

Ata o triunfo é derrota

A guerra é o gran tema deste poemario de Regueira, poeta que anda polos trinta e poucos anos e que por iso é representación da última xeración lírica galega. Como moitos dos poetas galegos contemporáneos, Regueira é un profesional da filoloxía e mesmo un teórico da literatura. Isto explica o culturalismo deste poemario. A obra ábrese con tons épicos que nos presentan os vencedores prototípicos da II Guerra Mundial, os membros da Resistencia francesa, aínda que, malia as referencias a París, pode ser calquera resistencia. Non obstante, os vencedores non saben realmente que conseguiron con esa resistencia, posto que o poder, que trouxo a guerra, tamén interpretará qué foi a resistencia, para seguir a construír un futuro onde serán necesarias novas resistencias, nun círculo que nunca pecha.

Tras a guerra ou entre combates, aparece o silencio. Mais o silencio temos que entendelo non só fisicamente, senón tamén simbolicamente como ocultamento das causas da guerra e mesmo das consecuencias, tamén nocivas para os vencedores, posto que Despois das bombas, o reconto só deixa ver A cheminea fendida, novas / goteiras/ catro fillos mortos baixo os cascotes. Mais a resistencia posiblemente non serviu de nada, pois como a guerra, volverá ser manipulada polo poder e convertida nun metarrelato ou ata nunha simple imaxe cinematográfica ou de noticiario: París era un cabaré enorme./ E as rapazas con boina, esa figuración cincuenta anos despois (páx. 9).

É dicir, silencio sobre as causas da guerra, mais tamén silencio sobre os móbiles para resistir e, tras a guerra, posiblemente, por ese silencio, se levantará unha nova situación que seguirá a xerar novas guerras, pois o silencio rodea as causas da guerra ou mesmo a resistencia e os seus ideais son presentados, ao seu xeito, polo poder. Ao pobo, mesmo o vencedor, só lle quedan a cheminea fendida…/ catro fillos mortos baixo os cascotes (páx. 9).

Mais fronte a esta realidade ábrese o amor como escapatoria, na liña de Kavafis, pois os amantes reproducen sen quereren algúns dos poemas contemporáneos de Kavafis (páx. 10).

Tras a guerra, os causantes dela volven manipular a realidade de xeito que a batalla só son xa apoloxías de Bollywood (páx. 15). Desta maneira os inimigos e as armas da resistencia confúndense e pasan a ser o mesmo (páx. 15). Fronte a isto, a lucidez do eu lírico avisa de que antes da guerra as casas xa non eran fogares e despois dela, aínda que venzamos, so son ruínas / monte de cascallo, acobillo onde refuxiarse como animais (páx. 17).

Xa que logo o silencio do poder, aínda rematada a guerra, fai que non se fale das vellas ideas que levaron á revolta, á resistencia: A maior evolución na historia do totalitarismo foi o silencio (páx. 21). Mais perante isto queda a lucidez do vello resistente que tira coa medalla e que pide que no seu ataúde a cruz sexa substituída pola vella bandeira dos partisanos. Pero tamén queda o amor: Pensamos que nos / quitaran todo salvo o amor. O noso amor xerminará nas pedras, e no ventre fendido / dos mísiles. Tamén a poesía está para recuperar os grandes momentos de camaradería e / irmandamento.

Mais a resistencia non supón a vitoria do ideal do resistente, aínda que haxa que resistir sempre, pois a camaradería e o irmandamento dos resistentes valen xa por si sós, á marxe de posibles vitorias ou desfeitas. Malia o triunfo da resistencia, Normalizaron a violencia (páx. 23) e tras a vitoria Nos seguintes anos varias empresas armamentisticas / inventaron un tipo de granada de vivas cores, / similar a un xoguete, feita especialmente / para chamar a atención das crianzas (páx. 23).

Deste xeito aínda que se venza na Resistencia, A miña patria chámase Ruína, a súa capital, Cascallo.

En fin, o eu lírico afirma tallante que a guerra, aínda a da Resistencia, da que axiña se esquecen os seus principios revolucionarios, se é que os tivo nalgún momento, é consecuencia da depredación imperialista (páx. 53). Por outra banda Toda práctica imperialista pode resumirse nunha enorme / violación. Pero o peor non é esta violación senón o silencio que segue: Pero resumir está emparentado co esquecemento/silencio/fascismo.

A voz lírica supera esta situación polo amor, como xa vimos, mais tamén polos valores intrínsecos da resistencia como son a camaradería e o irmandamento. Ao mesmo tempo, o poeta ha de ser voz contra o esquecemento e a manipulación da mesma resistencia polo poder.

Xa que logo estamos perante un libro que polo seu léxico bélico e outras referencias fainos pensar na Europa da Resistencia antinazi, mais esta Resistencia non callou nun verdadeiro antiimperialismo, senón que o imperialismo, co silencio, co esquecemento ou coa manipulación, seguiu a perdurar tras a II Guerra Mundial. O poeta ergue a súa voz épica contra esta situación; convértese, como na epopea clásica, na voz do pobo. Podiamos pensar que Regueira caese nunha poesía social panfletaria e sen valor estético, mais o poeta, como podemos ver polos textos citados, usa de xeito adecuado a lingua (cómpre salientar o bo manexo vocabulario bélico para suxerir o clima da II Guerra Mundial e da Resistencia) e tamén imaxes vangardistas axeitadas como ese amor que xerminará nos ventres fendidos dos mísiles. Acerta con metáforas como a que define paradoxalmente ou fogar como ruína ou monte de cascallo, acobillo onde refuxiarse como animais. Está atento así mesmo á fonoestilística ou emprega axeitadamente os recursos tipográficos no verso.

Xa que logo poesía épica, mais poesía épica acorde cos nosos tempos e coas estéticas actuais, onde se conxugan ademais compromiso e calidade estética.

Por último, só nos queda felicitar o autor e editor polo colofón que leva a libro, en lembranza do movemento obreiro do Ferrol nos anos, tamén de pedra e represión, do tardofranquismo. Aquel 1972 aludido no colofón foi certamente arrepiante…, malia que algúns digan que os derradeiros anos de Franco xa non había ditadura, senón só un réxime autoritario…

Manuel Rodríguez Alonso

«Iria», de Anxo Angueira. A épica dos traballadores. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

11 Maio 2012

Críticas,Narrativa

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica unha recensión en Galicia Confidencial sobre Iria a nova novela de Anxo Angueira.

A épica dos traballadores

Manuel Rodríguez trae esta semana ‘Iria’, unha obra de Anxo Angueira, editada por Xerais, e que pretende ser unha reivindicación dunha Galicia ceibe e socialista.

Anxo Angueira continúa a liña aberta en Pensa nao nesta nova novela, que se amosa como un canto épico, mais realista, aos traballadores do mar, do agro, das fábricas e tamén das obras públicas do tardofranquismo. Podemos dicir que o protagonista colectivo é este mundo do traballo nun medio xeográfico e climático que se converte tamén en personaxe, como acontece nas novelas de Faulkner, García Márquez, Benet, Otero Pedrayo ou o Blanco Amor de A esmorga.
O novelista estrutura a materia narrativa en tres grandes bloques. O primeiro a narración das navegación do galeón Iria, que dá título á novela. O segundo bloque presenta, en acertado contrapunto co primeiro, os traballos na construción do regadío das cuncas do Ulla e do Sar nos anos sesenta. O terceiro ocúpase de facer a historia dos afogados na comarca do Ullán-ría de Arousa, onde se desenvolve a narración. Mais os tres conflúen no final a propósito da reivindicación dunha Galicia ceibe e socialista (páx. 324).
O primeiro bloque vai, como xa dixemos, dedicado ao traballo no mar. O galeón Iria co seu patrón Lens destaca no conxunto, mais imponse o protagonismo colectivo dos traballadores do mar. Sobresae a presenza das mulleres, que non se contentan, como nas cantigas de amigo a esperar o amigo, senón que tamén reman elas. Mesmo nalgúns casos se converten en verdadeiros guieiros da colectividade, como acontece con María a Barqueira.
O segundo bloque está ocupado polos traballadores da inútil obra franquista do regadío das cuncas do Ulla e do Sar. O novelista, se antes presentou o traballo no mar, ofrécenos agora o traballo dos obreiros da construción que levantan o xa citado regadío inútil. Tamén o mundo campesiño entra aquí e de novo a muller volve ter un papel determinante, pois unha das que se arrepoñen á Garda Civil e figura destacada da oposición á ocupación das terras polo regadío volve ser unha muller.
No terceiro bloque un narrador en primeira persoa fálanos dos afogados desta comarca do Ulla e da ría de Arousa. Aparecen rexistrados, como nun documento notarial, con nomes e apelidos e ata con alcumes. É a crónica da vida cotiá dos heroes anónimos da comarca, dos traballadores, tanto homes coma mulleres, que morren na pesca, cando van ao traballo, ao ir ou vir dunha festa ou por calquera outro traballo ou asunto diario.
O novelista presenta dun xeito realista a vida da xente traballadora da comarca do Ulla e da ría de Arousa como unha verdadeira épica dos humildes, asoballados daquela polo capitalismo e mais o franquismo. Fronte a eles aparece a figura ridícula do enxeñeiro franquista xefe da obra de regadío, caricaturizado habilmente polo autor a través da súa linguaxe, onde se parodia o rexistro lingüístico tecnócrata-falanxista do franquismo dos anos sesenta, dos anos en definitiva dos Veinticinco años de paz, organizados polo presidente de honra do PP, Manuel Fraga.
Polas referencias históricas que contén a novela (a construción do salto de Castrelo de Miño e a revolta dos seus labregos, a propia construción do regadío nas cuncas do Ulla-Sar, a revolta estudantil do 68, o Día da Patria Galega posiblemente tamén deste ano…) podemos situar o texto cara ao ano 1968. Son os anos en que a resistencia antifranquista galega se mobiliza. A novela conclúe co despregamento en Santiago dunha pancarta da autoría da UPG onde se le o célebre lema xa aludido Galicia Ceibe e Socialista (páx. 324).
Mais non se pense por isto que a novela é un folleto propagandístico sen calidade literaria nin lingüística ao xeito de moitas da novelas do chamado realismo crítico. Desde o punto de vista estrutural xa vimos que é unha gran novela,  mais tamén o é desde o punto de vista literario. Un dos logros do autor é o tratamento da paisaxe. O medio físico do mar de Arousa e mais da terra do Ulla, sempre húmido, convértese nun personaxe máis, que intereactúa sobre a vida de todos os personaxes. O texto, por outra banda, está cheo de imaxes e metáforas que podería asinar un gran poeta e onde se ve que Angueira asimilou non só a tradición clásica, senón tamén a vangardista. Tampouco faltan as intertextualidades ou referencias histórico-literarias e así pola novela aparecen intertextualidades de Manuel Antonio, Castelao, Rosalía, Valle, a revista Vieiros, Otero Pedrayo… ou actos e personaxes ligados coa comarca do Ulla como o discurso de Otero na homenaxe a Cabanillas en Padrón, a figura do chamado viúvo de Rosalía (Camilo Agrasar) e moitos máis, que converten en certo xeito a novela tamén nunha obra en clave. Non menos literaria resulta a evocación do mundo dos vellos mariñeiros tan ben representado polo galeón Iria, que se nega a desaparecer e faille romanticamente fronte ao mundo da tecnoloxía que traen as embarcacións de motor. Hoxe é un mundo desaparecido, pero a novela cumpre coa función literaria de eternizar un pasado fermoso e poético como é o da navegación a vela e que está baseada na destreza e coñecementos de mariñeiros e patróns, á marxe da tecnoloxía.
En canto ao aspecto estritamente lingüístico, o autor, como é habitual nel, non renuncia ao emprego de dialectalismos propios da súa zona e sobre todo realiza unha prodixiosa recuperación do léxico mariñeiro e dialectal da zona do Ulla e da ría de Arousa. Quen somos do interior, temos que ler a novela cun bo dicionario ao lado para entendermos os termos mariñeiros que emprega o autor. Mesmo en ocasións deberemos acudir a dicionarios ou léxicos especializados, como o Dicionario galego da construción naval e outros semellantes. Tamén cómpre felicitar ao autor polo emprego que fai de termos asentados na literatura, mais que a actual normativa non admite nin coa aclaración de literario como comboio, paipa, lonxano etc.
Mais dixemos no título e no principio que esta era unha novela épica, pero non o é dunha épica cuxos heroes son guerreiros ou heroes individualistas, senón a xente traballadora do común e tamén as mulleres traballadoras: mariñeiros, barqueiras, labregas, empregados e empregadas de fábricas, oficios da construción… Os personaxes poden parecer ás veces idealizados (como o do capataz de barrenostas que le a Otero ou As memorias de Tains), o propio lobo de mar Lens…, mais teñen veracidade literaria e iso é o que importa. Por outra banda, nalgún caso o autor recupera o personaxe literario-histórico do obreiro lector e autodidacto, que tan habitual era nos tempos da República.
A loita contra o capitalismo e o franquismo, que asoballa estes heroes colectivos, vai unida neles á reivindicación de Galicia como nación, de xeito que o seu lema é o lema da UPG fundacional dos sesenta: Galicia Ceibe Socialista. Como toda épica, non só serve para lembrar os heroes, senón que se propón motivar as xeracións vindeiras para continuar a loita. Ese optimismo da novela é o que máis nos gusta, pois, malia o posible fracaso da loita antifranquista e anticapitalista do 68 (ao final rematouse o encoro de Castrelo e tamén o regadío do Ulla) o rapaz de a bordo do Iria, de quince anos, di que Venceremos nós, lembrando a mítica canción dos sesenta e comezos dos setenta, que hoxe moitos esquecen ou sacrifican no altar desta monarquía parlamentaria.
Xa que logo, lectura máis que recomendada para este Día das Letras e como antídoto á desmemoria que supón que a Academia celebre o acto deste día na fundación Barrié de la Maza, pois quen dá nome a esta fundación foi o coñecido franquista Pedro Barrié de la Maza, nomeado conde de Fenosa por Franco en agradecemento ás axudas prestadas ao Réxime e cuxa empresa foi a alagadora do val de Castrelo de Miño, que aparece nesta novela como un emblema da loita antifranquista dos sesenta.

Manuel Rodríguez Alonso

«Os fillos do mar», de Pedro Feijoo: Unha novela de calidade con vocación de best seller. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

12 Abril 2012

Críticas,Narrativa

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica unha recensión en Galicia Confidencial sobre Os fillos do mar, a novela de Pedro Feijoo.

Polos vieiros do best seller de calidade

Manuel Rodríguez Alonso aborda esta semana ‘Os fillos do mar’, unha obra de Pedro Feixoo, editada por Xerais, na que se mesturan os tesouros dos galeóns de Rande cunha historia de amor

No eido do best seller hai novelas que só procuran acadar o máximo número de lectores, sen importarlles para nada a calidade. No caso de Os fillos do mar estamos, pola contra, perante un deses éxitos de vendas que xuntan a calidade literaria coa procura dun público lector maioritario.
A novela de Pedro Feijoo, como debe acontecer nun best seller de calidade, entretén, informa e ademais ten calidade literaria. Para atraer a atención do lector, o novelista dispón un argumento que lle fai manter o interese ao longo das máis de catrocentas páxinas do relato onde se mestura a procura dun tesouro procedente dos galeóns de Rande e tamén unha historia de amor. Por outra banda, ao xeito do folletín, o personaxe principal e narrador procura as súas orixes familiares, non faltan as anagnórises ou ata os remates dos capítulos sen desenlace incitan a seguir a lectura. En canto aos temas ou xéneros, do mesmo xeito que fixo acertadamente Ruiz Zafón, por exemplo, mestura xéneros novelescos como o folletín, a novela de aventuras ao estilo de Indiana Jones, a novela de fuxidos nazis ou tamén a novela da memoria histórica ou a de narcotraficantes. Na historia da gruta tamén se albiscan os procedementos da novela gótica. Todo isto combinado nun argumento que sempre mantén a tensión do lector e onde non faltan mesmo o policía típico da serie negra ou as persecucións que nos lembran coa súa plasticidade as películas de acción.
O novelista sitúa estes personaxes e historias na cidade de Vigo, polo que a novela pasa a formar parte dese subxénero que cando comentamos aló polo 2006 o relato de Manuel Veiga Lois e Helena buscándose un día de tormenta denominamos novela viguesa, posto que transcorre nesta cidade e ata a cidade se converte tamén en personaxe do texto. Iniciouse este subxénero con obras como Adiós, María de Xohana Torre ou Antón e os iñocentes de Méndez Ferrín e aí está vizoso na narrativa galega actual. O lector da obra de Feijoo percorre a cidade, penetra na súa historia, visita edificios e lugares emblemáticos da urbe viguesa e, en definitiva, a cidade convértese, como xa dixemos, nun personaxe máis, mesmo cun pasado representado pola súa historia á que se alude constantemente.
Mais esta localización tan exacta non lle resta universalidade á novela, pois pertence a un xénero de literatura, que conservando a súa identidade galega, se integra no que se deu en chamar world literatura, é dicir, un tipo de textos que poden ser lidos en calquera lugar do mundo. Mérito é acadar isto, mais sen perder a raíz galega.
Acerta así mesmo o autor cando elixe como narrador un arquitecto case sen traballo, un ninguén que se burla de si mesmo e que vai vivir a historia da súa vida coa investigación que realiza sen o esperar e tamén coa historia de amor con desenlace feliz que lle vén engadida. Por iso, decide contar este caso que lle cambiou a vida e o converteu, en certo xeito, nun heroe de película, cando realmente era todo o contrario, un chaíñas, como el mesmo di. Acaído resulta tamén a conversión en narradores secundarios de personaxes como Mariña ou Neumann e o narrador-protagonista pasa a ser un destinario intratextual das súas historias.
Utiliza o autor na voz do narrador e dos personaxes un galego conversacional, urbano e estándar que produce unha gran sensación de verosimilitude e que nos deixa ver como nestes trinta anos que van desde a normativización (lembremos que as NOMIG son de 1982) se consolidou un galego estándar, coloquial, culto e urbano.
Estamos así ante unha novela que nos entretén e moito, que manexa recursos de distintos subxéneros novelísticos e que ademais nos informa sobre moitos aspectos do noso pasado histórico, desde o afundimento dos galeóns de Rande aos tempos da Guerra Civil, da posguerra ou do nazismo. Malia a súa localización tan concreta en Vigo, o argumento ben trazado e temas como a procura dun tesouro ou a participación decisiva nela dos nazis convértena no que se dá en chamar literatura universal. Xa que logo, recomendamos vivamente a súa lectura e esperamos que axiña sexa traducida a outras linguas para que a literatura galega acade a difusión que merecen obras coma esta alén das nosas fronteiras, seguindo o exemplo, por citar un caso, das novelas tamén viguesas, mais universais, de Domingo Villar.

Emoción e culturalismo. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Pan de ánimas», de Xoán Abeleira

11 Abril 2012

Blogs,Críticas,Poesía

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Pan de ánimas, de Xoán Abeleira.

 

Emoción e culturalismo

O poeta Xoán Abeleira procura neste poemario unha mestura entre o culturalismo e mais a emoción. Combina, ademais, a tradición etnográfica galega, xa desde o propio título (o pan de ánimas na etnografía galega é o pan, alimentos e bebidas que se lles deixa o Día de Defuntos aos mortos como ofrenda), coas orientais, como o budismo, e tampouco faltan os elementos vangardistas, especialmente os ligados coas imaxes de raíz surrealista.

Dentro da tradición do haiku e tamén da occidental da poesía como revelación, para o eu lírico o poema é misto que tenta iluminar as zonas escuras. A vida ten a súa dose de duhkha, termo budista que emprega o poeta para referirse ao desacougo ou angustia existencial en que vive ou mesmo o clásico spleen. Na mellor tradición simbolista o outono é o tempo ideal deste sentimento. Mesmo nunha liña tremendista o percorrido vital do poeta é deambular por subterráneos ou galerías onde a angustia o aguilloa. Terreo de salvación son os libros, onde se procura un sentido á vida ou polo menos un consolo é a biblioteca, mais que labirinto, lugar de paz, onde se pode enganar a angustia. Nesta poesía tampouco pode faltar a alusión ao paso do tempo, a un tempo monótono, lento, pero tamén inexorable, aludido neste último aspecto coa acertada imaxe de eguas nocturnas, que corren sen parar.

Non falta tampouco nesta poesía intimista a concepción da soidade como lagoa da que non pode saír o eu lírico, a sombra rosaliana en que afoga o emisor. A soidade é aludida cun termo non marcado estilisticamente que produce no ánimo do receptor unha esgazadura anímica como  toalla a secar soa nun cuarto escuro. As catro estacións son recreadas como un paseo cara á morte, que se cumprirá no inverno. Estes sentimentos provocan unha tensión no eu lírico que, ao xeito tradicional, se sente aliviada coa fusión do eu lírico co mar, que se ve como o seo materno prenatal ao que quere volver o poeta para acougar (“Acougo”).

Nun poemario culturalista non poden faltar as recreacións de mitos grecolatinos, que aparecen irmandados cos orientais, como acontece, por exemplo, cos de Penélope e Narciso.

Nalgúns casos o poema adquire aires de Noriega Varela, como sucede no sinxelo canto ás amoras de “A apaña de amoras”. Tamén pode tinguirse de platonismo como en “Veiga de Sarria”, onde a mazaira é xa a idea platónica da mazaira-idea ou mazaira perfecta e á marxe do paso do tempo.

Tampouco falta o tema do amor: a paixón axuda a superar a soidade, mais mesmo no apoxeo da unión entre os amantes xa viven os vermes do fracaso e da separación. Ao xeito de Aleixandre ou de Salinas, o amor é visto como unión onde o eu e o ti se funden nunha entidade superior, morren os individuos para xurdir ese novo ser que é a parella.

Ás veces o poemario discorre polos eidos do costumismo como en “O lobo decapitado”, “O afiador” ou “Magosto”. Non falta mesmo o paisaxismo de ton convencional como acontece en “Como o mel na ola”. Certo sentido ecolóxico aparece en “O lobo decapitado”.

Xa que logo, estamos perante un poemario culturalista, que mestura a tradición poética occidental (son evidentes as pegadas de Rosalía, Noriega, a dalgúns membros da xeración do 27 español, Machado, Juan Ramón Jiménez, Claudio Rodríguez, Rilke, Emily Dickinson, Pavesse…) coa oriental, así como cos motivos etnográficos, ben presentes xa desde o propio título ou no das dúas partes en que se divide o libro (Fariña viva e Fariña muda). No poemario só atopamos a eiva de que ás veces este culturalismo resulta excesivo e, en ocasións, afoga á emoción. Ben é certo que a poesía posmoderna é culturalista, e Abeleira nesa liña de poetas posmodernos, utiliza un eu lírico que transmite as emocións a través da literatura e das lecturas previas. O eu lírico é realmente unha máscara que asume a tradición literaria e a vida é interpretada e presentada desde as lecturas previas.

Como autor bilingüe (mesmo o propio autor di que algúns poemas do libro están escritos orixinalmente en castelán e foron traducidos ao galego), o poeta incorre en erros que non son desculpables como licenzas poéticas, como as incorreccións na colocación do pronome átono, o emprego en masculino de cor ou en feminino de cal (cal viva, páx. 41), no uso de cara en lugar de cara a (cara fóra-cara dentro, páx. 84) ou en expresión castelanista como no título “De volta a casa”, que en galego debe ser “De volta á casa”.

A dureza do rural. «Tras da Corda», de Carlos Reigosa: Unha boa lectura para as vacacións. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

30 Marzo 2012

Críticas,Narrativa

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Tras da Corda, de Carlos G. Reigosa.

 

Tras da Corda

Baixo o título de Tras da Corda, Carlos G. Reigosa reedita os seus dous libros de narracións curtas Homes de Tras da Corda (1982) e mais As pucharcas da lembranza (1986). Como ben indica o título, todos estes relatos breves están unidos polo espazo xeográfico onde acontecen, que o autor denomina co topónimo por el creado Tras da Corda e que se corresponde coa zona onde naceu o autor, a aldea de A Abelaira e a súa contorna, no concello da Pastoriza, pasada a Serra da Corda, que nos libros de xeografía se denomina Cordal de Neda. Como ben sinala o autor no seu libro de conversas con Xosé Manuel del Caño é unha bisbarra situada na Montaña luguesa, que cantou por antonomasia Noriega Varela.

Nado en 1947 e nun medio rural, Reigosa pertence a esa xeración de nados nos corenta ou moi a comezos dos cincuenta no medio rural que van coñecer un mundo tradicional de oficios, costumes, valores e ata literatura popular que está a desaparecer cando eles son nenos e que ás veces xa non coñecen de primeira man, senón polos relatos dos veciños máis vellos. Literatura popular sobre lobos, a guerra de Cuba ou a de África, feiras, pelexas nas festas, crimes, vellos oficios mestúranse nestes relatos, que aparecen tinguidos pola nostalxia e a melancolía do que xa desapareceu. Todos os que temos a idade de Reigosa e procedemos dun medio rural sentimos esa sensación de nostalxia por un mundo que coñecemos na nosa infancia, mais que xa daquela estaba en transo de desaparición ou xa desaparecido, pero do que aínda existían testemuñas vivas que nos falaban del. De aí a melancolía e o pracer que sentimos cando recuperamos a nosa infancia e os contos dela.

Este mundo, tinguido pola devandita melancolía do que desapareceu, é o que aparece nestes relatos curtos. O problema deste tipo de literatura é a caída nun ruralismo ou costumismo facilóns e tópicos. Mais non acontece isto na maior parte dos relatos que nos presenta Reigosa, porque aínda que haxa idealización nos personaxes e feitos presentados, é un mundo duro, primitivo e ata violento, de instintos primarios no marco dunha natureza que condiciona estes instintos. A pobreza impulsa nalgún destes relatos aos seus personaxes á emigración, como acontece no que abre o libro, e cuxo desenlace pinta moi ben a mentalidade tradicional sobre o triunfo-fracaso na emigración e a importancia dada á opinión allea ou á valoración social. Non faltan tampouco os que se inscriben dentro da tradición picaresca sexual como “O milagre que lle pasou ó Eladio”, coa variante do conto picaresco sexual que remata en traxedia nun final, aínda que tradicional, de grande violencia e efecto sobre o lector como “As moitas paixóns do Cholas” ou “A triste fin de Xácome Las” . O relato popular relixioso inxenuo e que lembra o mundo medieval dos milagres da Virxe ou dos santos aparecen en “O párroco don Manoliño” e “Os talentos do Mourán”. Nun mundo rural de feiras e camiños non pode faltar o tema do roubo dos bandidos que saen aos camiños e así o motivo está no relato “A secreta aventura do Feitío”  A memoria histórica sobre a Guerra Civil está presente na historia de vinganza “A xustiza da madriña”. Outro tópico (entendido non de xeito despectivo, senón no sentido de Curtius, de tema ou motivo que se repite ao longo da historia da literatura) da narrativa popular é o conto da xustiza e xulgados, moi ben representado por “Os testemuños de Milios (chistada popular)”.

Mais este medio xeográfico é tamén un lugar onde abrolla a inxustiza como acontece co caciquismo tan ben tratado en “O Ramiro da Braña (ou a maldición do cacique)” ou a avaricia, o clasismo e o machismo en “A noite dos cans doentes”

Os que menos me gustan son aqueles contos en que se trata o tema das loitas entre mozos nas festas e feiras. Parécenme tópicos de máis. Tamén baixan a calidade ás veces as longas digresións históricas ou ensaísticas que introduce o autor nalgún conto de tema histórico, como o que se refire á guerra de Cuba do 98 (“A medalla do Xeneroso Lamas”), onde sobran as digresións históricos-ensaísticas sobre este conflito. Nalgún caso a figura das forzas, poderes ou astucia do heroe poden parecer inverosímiles (como en “A secreta aventura do Feitío). Mais, malia estas posibles eivas, o paso do tempo non fixo que estes contos perdesen interese, senón que, pola contra, lidos trinta anos despois da súa primeira edición gañan en melancolía e nostalxia, ao ofrecernos un mundo, uns personaxes e mais uns temas, costumes e valores que xa non son os de hoxe, pero que moitos aínda lembramos ou asistimos aos seus estertores.

En canto ao eido lingüístico noutras ocasións tésmolle sinalado a este autor erros no estándar que nos parecían incomprensibles en quen prestaba tanta atención ás cuestión normativas, pois era coautor dun célebre repertorio de dúbidas e erros do castelán publicado pola axencia Efe. Solicitabámoslle a mesma atención para o galego. Neste caso o libro presenta, sen perder a súa lingua a viveza e espontaneidade do galego popular falado da comarca do autor, unha moi boa adaptación ao estándar. Non obstante rexistramos cuadra no canto de corte (páx. 112), soleado (páx. 77) en lugar do normativo solleiro. Gráfase de vagar ao xeito antigo no canto do agora normativo devagar (páx. 94). Reitérase a conxunción anque, que desbota por castelanismo a reforma normativa de 2003. Regandixa (páx. 211) é termo que o Diccionario da Real Academia Galega (1997) rexistra con asterisco de incorrección e propón substituír por fenda. O castelanismo pelexos aparece na páx. 195, aínda que na 200 xa emprega a forma normativa pelello. Así mesmo aparece o castelanismo disculpalo (páx. 122) no canto do estándar desculpar. Máis grave é o emprego do reflexivo en coa man dereita tocouse o peito (páx. 132).

Xa que logo, reedición acaída destes contos que reconstrúen con nostalxia e melancolía un mundo xa perdido, mais que non idealizan ese mundo pois nel a inxustiza ou a violencia teñen o seu lugar, así como tamén a memoria histórica. É unha boa lectura para estes días de vacacións en que moitos de nós imos andar polos espazos rurais onde nacemos e pasamos os primeiros anos das nosas vidas. Para os máis novos, é boa lectura porque lles amosará un mundo que os seus avós e incluso pais viron en transo de desaparición e faralles ser conscientes das súas raíces.

Manuel Rodríguez Alonso

«Valentín Paz Andrade. Biografía e antoloxía», de Charo Portela: unha lectura moi proveitosa. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

20 Marzo 2012

Blogs,Críticas,Infantil,Merlín

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre de Valentín Paz Andrade. Biografía e antoloxía, de Charo Portela, ilustrado por Jaime Asensi.

 

Valentín Paz Andrade. Biografía e antoloxía

Charo Portela Yáñez

O Día das Letras Galegas 2012 dedicouse a Paz Andrade. Mais este ano é un ano de aniversarios (o centenario de Celso Emilio, o décimo cabodano do pasamento de Casares…) e a figura do homenaxeado está a pasar un chisco desapercibida. Esta biografía e antoloxía da obra de Paz Andrade, dirixida en principio a un público escolar, chega deste xeito nun momento oportuno para que se espalle a obra do avogado, economista e mais escritor pontevedrés. Por outra banda, a obra, aínda que dirixida inicialmente a un lector xuvenil e escolar, é de lectura moi proveitosa para calquera persoa, da idade que sexa, que queira coñecer cal foi o labor de Paz Andrade que o fixo acredor a esta homenaxe da RAG.

A autora sitúa acertadamente os anos mozos de Paz Andrade (nado en 1898, o ano do famoso Desastre) no ámbito das Irmandades da Fala, do galeguismo da universidade compostelá onde se licencia en Dereito en 1921 e na Pontevedra de Castelao e Losada Diéguez.

A década dos anos vinte vén marcada para Paz Andrade, como ben sinala a autora, pola experiencia do xornal Galicia. Diario de Vigo. A biógrafa sintetiza moi ben o que supuxo este xornal na cultura galega, así como o que foron os tempos da Ditadura de Primo de Rivera. Xa nesta década comeza a dedicación de Paz Andrade ao mundo do mar, da pesca, pois en 1927 inicia a súa colaboración na revista Industrias Pesqueras. A autora, con moi boa capacidade de síntese, estudará a dedicación do homenaxeado das Letras Galegas deste ano ás industrias pesqueiras e derivadas do mar, que culminarán coa fundación de Pescanova en 1960, da que Paza Andrade será vicepresidente. Xa daquela era o grande especialista en temas pesqueiros e de economía do mar e colaborado habitual da FAO, a organización das Nacións Unidas para a agricultura e a alimentación.

A autora tamén analiza o labor como poeta de Paz Andrade e mesmo como ensaísta de economía, tanto en galego como en castelán. Dá a debida importancia a esa gran biografía sobre Castelao da que é autor Paz Andrade: Castelao na luz e na sombra (1982). Non pasa por alto tampouco o labor político de Paz Andrade na República, no franquismo e mais na Transición e o papel que tivo para que a Galicia se lle recoñecese a categoría de comunidade histórica, a carón do País Vasco e Cataluña.

Non menos interesante resulta a exposición, mesmo con textos acaídos antoloxizados pola autora, das ideas lingüísticas de Paz Andrade, precisamente cando neste ano se cumpren trinta anos da publicación das NOMIG (Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego). Paz Andrade xa en Galicia como tarea (1957) defendía o achegamento do galego ao portugués, porque era a forma en que o galego se podía converter nunha lingua internacional. Tras a súa experiencia en Mozambique ou Sudáfrica con Pescanova comproba a importancia nesta zona do portugués como lingua internacional, como ben lle sinala nunha carta a Díaz Pardo de 1960, convenientemente antoloxizada pola autora. Na súa obra A galecidade na obra de Guimaraes Rosa volve insistir no tema ou na súa derradeira contribución en libro Galiza lavra a sua imagen (1985). Paz Andrade relata gozoso que o seu galego lle permitía entenderse nestas zonas tan illadas de Galicia con xentes que coñecían o portugués, mesmo en Sudáfrica.

Ben é certo que naqueles anos en que o ILGa, inspirado polas teorías isolacionistas de C. García González e R. Lorenzo Vázquez, perseguía con xenreira todo contacto co portugués, non tiñan moita acollida ideas como as de Paz Andrade. Tanto é así que nas devanditas NOMIG de 1982 se afirmaba o seguinte: Valorar o aporte do portugués peninsular e brasileiro, pero excluír solucións que aínda sendo apropiadas para esa lingua, sexan contrarias á estructura lingüística do galego. O punto de partida e de chegada  en calquera escolla normativa ha de ser sempre o galego, que non debe sacrifica-las súas características propias e relevantes en beneficio das dunha lingua irmá, pero diferente (NOMIG 1982, páx. 8).

Fixémonos no remate deste texto, onde galego e portugués son definidos como linguas diferentes. Ben é certo que anos despois o ILGa, ante as opinións adversas, entre as que temos que incluír as xa vistas de Paz Andrade, cambiou esta consideración e algúns dos seus membros comezaron a espallar a teoría da diferenciación de linguas por distanciamento e elaboración, polo que o galego actual era lingua por elaboración en relación co portugués, mais os dous proceden dun galego-portugués medieval ou mesmo galego medieval que era lingua por distancia en relación co castelán. Este cambio teórico aparece institucionalizado na obra de varios membros do ILGa, onde xa non participan García nin Lorenzo, publicada en 1995 Estudios de sociolingüística galega. Sobre a norma do galego culto (Galaxia).

Que as posturas lingüísticas como as de Paz Andrade, que tan ben salienta a autora desta biografía, foron consideradas é que no punto 4 da Introducción das NOMIG na edición de 2003 xa se engade: Para o arrequecemento do léxico culto, nomeadamente no referido aos ámbitos científico e técnico, o portugués será considerado recurso fundamental.

O punto 3 da páxina 8 Introducción de 1982 aparece totalmente reelaborado nas NOMIG de 2003 (páx. 12), nunha liña que vai máis polo que pedía o homenaxeado Paz Andrade ou incluso o anatemizado e esquecido Carballo Calero, onde desaparece por completo a consideración do galego como lingua diferente (páx. 12, NOMIG de 2003).

En fin, libro moi bo non só para os escolares, senón para todos aqueles que desexen acceder dunha forma sinxela, mais completa e documentada á obra de Paz Andrade. A autora, ademais, salienta sempre dun modo moi acertado o galeguismo de Paz Andrade compatible cun capitalismo moderno e ata sustentable, emprendedor e cunha Galicia industrial e moderna mais enraizada na súa tradición e desfai o tópico da Galicia rural e campesiña, para presentarnos a imaxe dunha Galicia moderna e innovadora, mais que conserva as raíces, lingua e cultura de seu. Ser galeguista non supón ser antimoderno, rural e campesiño. A autora consegue dar esta imaxe de Galicia que desfai tópicos que aínda hoxe andan por aí e ata penetran no ideario supostamente progresista (véxase o artigo en El País de Galicia do 19-03-2012 de A. Baamonde  onde volve caracterizar o galego pola retranca. Desde aquí recomendámoslle a este autor e a todos que lean o artigo de Rafael Chacón sobre a retranca na web de X.A. Durán La cueva de Zaratustra).

A través da biografía de Paz Andrade dános Portela Yáñez, e ese é para min o mellor mérito deste libro, a imaxe dunha Galicia moderna e emprendedora e duns galegos abertos ao mundo moderno, confiados, emprendedores e lonxe dos tópicos da morriña, das néboas e mesmo da retranca, que só son en moitos casos formas de agochar complexos de inferioridade e de facerlles o xogo aos que nos cren inferiores ou parvos. Como símbolo de todo isto Portela elixe moi ben o orgullo que expresaba Paz Andrade de ter cambiado os hábitos alimentarios modernos coa introdución do consumo do peixe conxelado na década dos sesenta. É un mundo o da Galicia que deixa ver esta biografía moderno, sen complexos, sen néboas e sen retranca. Nestes momentos en que tanto se fala da inutilidade do galego, do conservadorismo da cultura galega, de falta de adaptación ao mundo moderno castelán-anglófilo, que non deixan de predicar os neocon de Feijoo e do PP, mais tamén os falsos modernizadores do PSOE,  cómpre reivindicar figuras como as de Paz Andrade e obras como a de Portela Yáñez.

No eido das ilustracións acerta Jaime Asensi, así como tamén resulta moi ilustrativa toda a información gráfica do libro (cabeceiras de xornas, caricaturas, portadas de libros, fotografías etc.).

Manuel Rodríguez Alonso

«transmuta», de Xabier Cordal: lirismo íntimo, vangarda e esixencia estética. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

15 Marzo 2012

Blogs,Críticas,Poesía

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre transmuta, de Xabier Cordal.

 

Cara á madurez

Xabier Cordal pertence a un grupo de poetas que algúns chaman a xeración dos noventa e que agora están a acadar a súa madurez. Estes poetas nados na década dos sesenta ou nos primeiros setenta son a primeira xeración que xa recibiu clases de galego e en galego (lembremos que a materia do galego comezou a impartirse no curso 1979-1980) e ademais moitos dos poetas deste grupo xeracional viven profesionalmente da lingua, especialmente como profesores, mais tamén como xornalistas ou outros oficios relacionados coa palabra. Mais isto non os illa do sociedade, pois buscan que a poesía teña o seu lugar público e se espalle entre a xente do común. O gusto pola técnica non os leva á torre de marfil. Xa que logo son en certo sentido profesionais da lingua, mais con ansias de intervención social. Neste poemario Cordal, nesta liña xeracional, trata temas íntimos, mais tamén sociais, dándolles ao coidado ténico e lingüístico unha importancia máxima.

Cordal participou en colectivos como Ronseltz ou nas Redes escarlata, grupos, especialmente este último, en que se combina o vangardismo literario e estético co vangardismo político (independentismo, oposición ao neoliberalismo…, como ben se pode ver nos manifestos das Redes, accesible na súa web). Como membro da xeración dos noventa figura na antoloxía xeracional dEfecto 2000 (Letras de Cal, 2000) ou no número 140 de Grial (1998), consagrado á poesía feita entre 1985 e 1998.

A última entrega poética de Cordal data de 2001: A vella peneira a noite. Tras dez anos sen publicar un poemario, sae agora este transmuta, que amosa a madurez á que chegou este poeta.

Como xa dixemos, Cordal, así como a maioría dos membros da xeración dos noventa, é un profesional da lingua e da literatura. E isto nótase xa desde o comezo do poemario. O abandono, a soidade, mesmo a incomunicación son suxeridas polo xardín simbolista abandonado, de outono, mais combinado coa visión surreal da cruz negra / enterrada ao pé da porta da casa. Mesmo o amencer tórnase en tristura pois é a celebración das pegas, ave que nos trae a connotación da morte.

A morte vólvese especialmente patética tras a morte da nai, posto que tras ela só existe o baleiro e ata o mar, símbolo tradicional da morte, se converte en absoluto baleiro pois non hai mar despois do mar (páx. 14). O mesmo bosque é vida que o invade todo, mais que tamén produce escuridade que o eu lírico sente como unha ameaza, como un monstro que o pode engulir. Mais neste mundo a poesía permite nomear e isto é un xeito de salvación: digo as lágrimas / deslíndaas, dálles un nome / funda o paraíso (páx. 21). Mesmo a escrita é unha forma de coñecemento ou de indagar nos abismos dun mesmo: o rapaz que escribe /para saber por que se encerra (páx. 25).

O poeta tamén transita acertadamente polo minimalismo e ata realiza unha renoravión métrica do haiku no poema [lugo] onde os tres versos do haiku pentasílabo-heptasílabo-pentasílabo son recreados en tetrasílabo-tetrasílabo-tetrasílabo-decasílabo.

Como xa dixemos, Cordal é un poeta que se move no eido do culturalismo, sen entender culturalismo como unha pexa, senón como inserimento dentro dunha tradición. A tradición neste caso serve para conformar o eu lírico e así iluminar a realidade. No ano do centenario de Cunqueiro no “poema de amor (making off)”, Cordal realiza a súa particular homenaxe a Poemas do si e non e tenta tamén a poesía erótico-amorosa. A sección Do íntimo lévanos a pensar en Rosalía, mais tamén é intimidade para Cordal a catástrofe do Prestige, pois tan íntimo é o sentimento amoroso ou a morte da nai, como a dor ante o estragamento da natureza.

Aparece, en ton máis coloquial, a veta crítica humorística e sarcástica fronte a nosa sociedade e os seus valores. “Oficio de beleza” satiriza a manía actual pola cirurxia estética, como unha nova forma de escravitude, especialmente feminina.  A ironía e a parodia brillan no poema visual “CIDADE DA CULTURA de compostela / Organigrama”.  Mesmo a folga como dereito dos traballadores e a ridiculización dos tertulianos madrileños tipo Jiménez Losantos é poetizada acertadamente en “aos compañeiros da CUT-transporte en folga”.

Xa que logo, despois de dez anos, reaparece un poeta fundamental da xeración dos noventa, que na liña desta xeración ou na das Redes escarlata, combina o lirismo íntimo, a vangarda, a esixencia estética, mais non descoida a crítica social, onde a ironía e a parodia son recursos que manexa á perfección.

Manuel Rodríguez Alonso

Experiencia arrepiante. Crítica de Xosé Manuel Eyré sobre «Dark butterfly», de Rexina Vega

13 Marzo 2012

Críticas,Narrativa

 

Experiencia arrepiante

Tras a lectura desta novela, o lector ten a impresión de que sufriu unha experiencia arrepiante. Ao longo das páxinas deste texto asistimos á tremenda dor e padecementos non só da protagonista, aqueixada de esquizofrenia, senón tamén aos  doutros personaxes, mesmo os familiares da doente, especialmente nais e irmás, que fan que os lectores quedemos estarrecidos perante tanto padecemento. Por outra banda, o relato fai que tomemos conciencia da tremenda dor que sofren as persoas aqueixadas de enfermidades mentais, que moitas veces preferimos considerar invisibles ou simplemente afastarnos egoistamente deles porque son os outros, os anormais.
Dun xeito polifónico o relato chéganos a partir do diario que vai redactando unha muller nova doente de esquizofrenia, mais tamén polas cartas que lle envía unha súa amiga, mesmo polos fríos informes dos psiquiatras ou incluso por medio das mensaxes gravadas en contestadores telefónicos. Deste xeito, prodúcese unha mestura de suposta obxectividade (os informes profesionais dos psiquiatras) e a subxectividade dos propios doentes, comezando pola protagonista, ou mesmo os familiares destes enfermos. Grazas a estas diferentes perspectivas, o lector sae coa idea de que fronte á enfermidade mental a ciencia ofrece realmente moi poucas solucións efectivas e que a medicina oficial neste caso só é un conxunto de palabras baleiras, que non calman para nada os sufrimentos dos enfermos e que, posiblemente, ata os agravan e todo iso coa tiranía da pretendida ciencia infalible, que volve os enfermos en seres sometidos aos novos sacerdotes-médicos. Os doentes só son sedados, segundo a protagonista, cunhas menciñas que producen unha sorte de morte aprazada.
A novelista consegue que os lectores vaian vendo os personaxes como seres marcados por unha especie de destino tráxico (chámese herdanza xenética ou como se queira), que os converte en seres nacidos para a dor e mais a morte, que chega a ser considerada por eles como unha liberación. Mais o camiño para esta liberación é longo e cheo de padecementos. O lector séntese unido ademais a este sufrimento mentres vai lendo. Isto débese non só a unha axeitada disposción dos feitos que conforman o argumento e á estrutura polifónica da que xa falamos, senón tamén a unha moi boa elaboración estilística da lingua, cun axeitado emprego da sintaxe lenta, cando se precisa, ou cunha expresión de gran forza lírica, onde abundan as visións ou as metáforas propias da lírica da vangarda. Así os medicamentos en líquido son de xeito gongorino-vangardista cristal líquido co que queren negarme (páx. 19). Nunha visión surreal o hospital psiquiátrico cos seus ollos de boi nas portas convértese nun barco atracado que non ten bucinas; aquí ouvéase a todas horas… (páx. 22).
En fin, novela que resulta un paseo abraiante e feridor pola loucura, mais que cómpre ler. A lectura fará sufrir ao lector sensible, mais tamén sairá mellorado desta experiencia pois xa non verá cos mesmos ollos a enfermidade mental, non apartará de si ou ignorará os que considera refugables, os outros ou os anormais. Porá en dúbida algúns comportamentos médicos que pasan por moi científicos, mais que realmente pouco achegan á felicidade e á curación do doente. Tamén se desprende da novela unha idea que non por tópica, deixa de impresionarnos: na estigmatización da loucura pola nosa sociedade, está tamén a condena de quen é ou tenta ser diferente. O que non se adapta ao mundo preestablecido acaba no cárcere, na marxinación, no psiquiátrico ou sometido a un tratamento con diferentes tranquilizantes, que a protagonista considera psiquiátricos ou cárceres ambulantes.  Xa que logo, cómpre ler esta novela.

A aventura do Conde de Waldemar: un documento sociolóxico de primeira orde. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «O misterioso Dr. Saa»

1 Marzo 2012

Blogs,Críticas,Crónica

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre O misterioso Dr. Saa, libro subtitulado A historia do Conde de Waldemar, ilusionista, prestidixitador e telépata, de Xosé Díaz Díaz e Belén Fernández Guzmán.

 

Un rei de magos e un mago de reis

Xosé Díaz Díaz e mais Belén Fernández Guzmán preséntannos neste libro a biografía dun mago galego que na década dos anos vinte e trinta chegou a actuar diante da familia real española ou do emperador do Xapón (de aí que nas súas tarxetas de presentación se presentase como  Rei de magos/Mago de reis) ou perante personaxes como o presidente de Cuba ou mesmo nas grandes cidades como París, Buenos Aires, A Habana etc. Amais de que resulta moi entretida a biografía deste lugués de Bagude (Portomarín), constitúe un documento de primeira orde para coñecermos a vida cotiá na Galicia do primeiro terzo do século XX, pois o mago Dr. Saa naceu en1885.

Manuel Rodríguez Saa sofre unha dura infancia na súa aldea natal maltratado polo padastro. Por iso, sendo un adolescente, decide marchar para Lugo, onde aprende o oficio de camareiro. En 1905 parte de Lugo para Madrid e aí parece que comezan os plans de Rodríguez Saa para converterse en mago. De Madrid partirá para París. Vivirá no mítico barrio de Montparnase e alí realizará a aprendizaxe que o levará a ser un grande ilusionista e mesmo hipnotizador. Nos anos da Primeira Guerra Mundial e mais nos felices vinte moverase polo circuíto dos célebres cabarés de París, Londres, Berlín, Hamburgo, Múnic e terá como centro o barrio xa citado de Montparnasse.

Nos anos vinte produciranse os seus grandes triunfos en Cuba, especialmente con número como a conversión dunha folla de xornal nun billete ou co hipnotismo, como o número do célebre tranvía de Maiagüez. Non menos sorprendente será a súa voda en 1937 cunha rica herdeira filipina. Nese mundo de aventuras salvará a vida na invasión xaponesa de Filipinas porque lles ensina aos soldados xaponeses que o ían executar unha foto onde aparece co emperador do Xapón tras unha extraordinario actuación diante deste mandatario.

Mais a partir da década dos cincuenta e tras enviuvar e mesmo ter que fuxir de Filipinas ante as acusacións de desfalco dos bens da muller que lle fai unha parte da familia desta, comeza o seu declive. Tenta incluso triunfar en Holliwood, mais a súa vida remata en 1984, en Narón (Portomarín), como un de tantos emigrantes regresados e, aínda que non rico, cun capitaliño que lle permite pasar os seus últimos anos con decencia e sempre sen abandonar o exercicio do ilusionismo, pois sempre estaba disposto a actuar para quen llo pedía, incluso con noventa e nove anos, pois a súa vida case acadou o século.

Como xa dixemos, o lector goza con esta vida viaxeira e aventureira do Doutor Saa. Mais o libro é tamén un documento sociolóxico de primeira orde. Así vemos como nos primeiros anos do século XX no rural galego era normal o traballo dos cativos, como lle acontece ao propio mago. A lectura e escritura aprendeuna pola súa conta, sen acudir a unha escola regrada. Mais tamén se estaba a transformar a sociedade galega. O desenvolvemento urbano que trouxo o liberalismo e especialmente a Restauración, moi especialmente nas capitais de provincia ou nas vilas, permitía que moitos rapaces espelidos como era o noso mago puidesen fuxir das duras condicións do campo e atopar na cidade empregos como o de camareiro, que non era que fosen unha lotaría, mais permitían mellorar as condicións de vida. Tamén observamos o cambio que se produce pola irrupción de transportes modernos como o ferrocarril ou os coches de liña a partir da década dos anos vinte. Grazas a estes medios hai unhas posibilidades de desprazamento e mesmo de traballo e formación que eran impensables antes e das que se aproveitou o noso mago.

Vemos así mesmo como era a partir dos anos vinte o ocio nas cidades galegas. As cidades e mesmo as vilas da Restauración tentan reproducir o modelo de vida xa non de Madrid senón de París. Ao lado dos espectáculos en directo, como as actuacións de cantantes, ilusionistas ou compañías de teatro, irrompe agora o cine. O propio Dr. Saa compartía moitas veces a súa actuación coa proxección dunha película de cine mudo. Nas capitais de provincia os escaparates dos comercios difunden as novas modas chegadas de París, grazas á mellora das comunicacións. Mais todo este novo mundo chega e exprésase en castelán. A prensa, que espalla estes novos entretementos, está tamén en castelán. O mundo do lecer moderno entraba dominado polo castelán e, por desgraza, así seguimos.

En fin non menos ilustrativo é o comportamento do mago como un emigrante típico, pois nos primeiros tempos sempre lle manda desde o estranxeiro a remesa de cartos á familia, por exemplo. Mesmo cando volve organiza unha festa para todo o seu pobo, tratando así de acadar un certo recoñecemento social ao seu triunfo. Xa que logo, libro que amais de ser unha moi boa biografía dun dos magos galegos de máis sona, é un moi bo documento sociolóxico sobre a Galicia do primeiro terzo do século XX.

Manuel Rodríguez Alonso

As revelacións do afiador de Brais Pinto. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre as memorias de Xosé Fernández Ferreiro

28 Febreiro 2012

Blogs,Críticas,Crónica

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre o libro de memorias de Xosé Fernández Ferreiro, titulado  De Xente Nova a Brais Pinto, e subtitulado Memorias dun afiador rebelde.

 

De Xente Nova a Brais Pinto

Xosé Fernández Ferreiro

Xerais, Vigo 2012, 172 páxs.

Un grupo fundamental

O Grupo Brais Pinto, cuxa traxectoria nos presenta neste libro de memorias un dos seus integrantes, Xosé Fernández Ferreiro, tivo unha grande importancia non só na evolución da literatura galega posterior a 1950, senón mesmo na historia de Galicia, pois nel está o xerme dunha organización como a UPG (Unión do Pobo Galego).

Fernández Ferreiro comeza as súas memorias pola lembranza da constitución do grupo Xente Nova, en Ourense, que el considera un antecedente do grupo Brais Pinto. Pasa revista a algúns fitos do galeguismo destes anos, remate dos corenta e comezos dos cincuenta, como a celebración do centenario de Curros Enríquez en Celanova (15 de setembro de 1951) ou a mítica ocasión en que Otero Pedrayo, diante do gobernador civil de Ourense, Muñoz Calero, emprega en 1949 o galego nun acto público, no centenario do nacemento de Lamas Carvajal. Nestes anos ourensáns de remates dos corenta e comezos dos cincuenta Fernández Ferreiro amósanos como, malia todos os condicionamentos en contra, Cuevillas, Otero Pedrayo e mesmo Risco seguen a exercer o seu maxisterio galeguista.

Pasa revista así mesmo ao labor xornalístico de Borobó no remate dos corenta e comezos dos cincuenta e infórmanos sobre os comezos da chamada Xeración de La Noche ou das Festas Minervais. O traballo de xornalista de Fernández Ferreiro permitiulle así mesmo ser testemuña de excepción de acontecementos como o concerto de Raimón en Santiago en 1967, os acontecementos de Castrelo de Miño no 66 ou do primeiro concerto de Voces Ceibes en abril de 1968. Describe polo miúdo a célebre Campaña do peso para dotar un premio de teatro en galego. Así van pasando perante os nosos ollos actos e movementos que foron fundamentais no devir da lingua, literatura e mesmo da vida político-social e cultural galega da década dos cincuenta e mais do sesenta.

Como é lóxico, dedícalle especial atención á constitución en Madrid do grupo Brais Pinto. Subliña que non é so un grupo de estudantes ou universitarios, senón que nel hai traballadores e preséntanos os constituíntes do devandito grupo: Bautista Álvarez, Méndez Ferrín, Bernardino Graña, Alexandre Cribeiro, Herminio Barreiro, Ramón Lorenzo, Raimundo Patiño e mais o propio Fernández Ferreiro. Constituído o grupo en Madrid, describe os seus lugares de encontro e as actividades que desenvolven, entre as que destaca a fundación da editorial Brais Pinto, que inicia a súa andaina co libro de poemas de Otero Pedrayo Bocarribeira (1968). O grupo, como ben indica Ferreiro, toma carta de natureza cando no bar Los Mariscos, de Madrid, deciden crear unha editorial. Entre os actos en que se dan a ver, naquel mesmo ano de 1958, salienta a celebración do aniversario no Centro Galego de Madrid da voda Rosalía-Murguía. Por certo, nestes actos rebentan a conferencia de Fraga, cando o fundador do PP afirma que a Galicia de 1958 xa non é a de Rosalía, pois seica Franco acabara coa emigración…

O libro sitúa correctamente o grupo Brais Pinto e na liña do libro de Conversas con Méndez Ferrín (de Xosé Manuel del Caño, Xerais, 2005) fai ver como, ao contrario do culturalismo e antimarxismo de Galaxia, o grupo Brais Pinto procura, especialmente no máis destacado dos seus membros (Méndez Ferrín), asumir o ideario do movementos de liberación antiimperialistas como o de Alxeria e tenta unha renovación vangardista na arte e na literatura, sen por iso excluír o compromiso social e cívico. A concepción da literatura de Brais Pinto, ao asumir a novela moderna de Kakfa, Faulkner, o nouveau roman, o absurdo, a nova literatura beatnik ou mesmo a arte non figurativa e moi distinta do tipo de literatura que propoñía Piñeiro (o realismo rural de Fole ou a fantasía cunqueireana). Foi célebre a polémica sobre arte que tivo con Cunqueiro Patiño, en que este defendía a Tapies e a arte non figurativa. Fernández Ferreiro faille así mesmo xustiza a unha figura que tivo unha grande importancia na posguerra para introducir as xeracións mozas no galeguismo e que habitualmente se esquece: Ben-Cho-Shey.

Tamén analiza Ferreiro o contacto que establece o exilio, especialmente Luís Soto con Brais Pinto. Non hai que esquecer, como ben sinala Fernández Ferreiro, que na fundación da UPG en 1963 estiveron tres dos membros de Brais Pinto: Méndez Ferrín, Bautista Álvarez e mais Raimundo Patiño.

Son tamén moi interesantes os datos que nos achega Fernández Ferreiro para a socioloxía da literatura galega. Así a tiraxe da colección poética de Brais Pinto era de cincocentos exemplares, non se vendía en librarías e só se comercializaba a través de subscritores, que andaban arredor dos setenta e cinco. Como o conto non daba para a conta, parece ser que a edición a pagaba do seu peto César Arias. Explica así mesmo a invención do afiador Brais Pinto, que dá nome ao grupo (nisto cómpre comparar o que di Ferreiro co que afirma Ferrín no devandito libro de Conversas). Cómpre ler así mesmo as liñas que dedica ao censor, delegado de Turismo e catedrático de Literatura de Ensino Medio Serrano Castillo, verdadeiro home de Juan Aparicio en Galicia.

En fin, que hai que ler este libro para coñecer por alguén que é protagonista da historia que foi e que supuxo o grupo Brais Pinto.

(…)

Manuel Rodríguez Alonso

Celso Emilio Ferreiro: «A noite e a pedra como símbolos», por Manuel Rodríguez Alonso

9 Febreiro 2012

Biblioteca das Letras Galegas,Clásicos,Críticas,Poesía

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha nova recensión crítica sobre a obra de Celso Emilio Ferreiro a partir de Longa noite de pedra.

 

A noite e a pedra como símbolos

             O poema Longa noite de pedra artículase arredor de dous símbolos, que son a noite e mais a pedra. A forma hoxe en día máis fácil de acceder a este texto, á parte das innumerables antoloxías e ata libros de texto de secundaria que o reproducen, é a edición de Longa noite de pedra de Xerais na súa colección “Biblioteca das Letras Galegas”, preparada por Gonzalo Navaza.

Como xa sinalamos noutro dos nosos comentarios, o título do libro e mais do poema que abre o libro acadou tanta fortuna que pasou a designar os corenta anos do franquismo, mesmo fóra de Galicia.

O poema e os símbolos da noite e da pedra foron interpretados a partir das propias declaracións que sobre o asunto fixo Celso Emilio. Na devandita edición de Xerais, o editor en nota sinala que o poema procede da experiencia persoal vivida por Celso cando foi encarcerado no convento de Celanova en 1937 por unha denuncia. O propio poeta nun célebre libro de entrevistas realizadas por Freixanes (Doce galegos, de 1976) sinalaba que o poema xurdira da experiencia persoal da súa detención o ano 1937 no convento de Celanova, cando viña de permiso da fronte de Asturias (o poeta era daquela soldado mobilizado de forma obrigatoria no exército de Franco), pola denuncia dunha envexosa. Segundo conta o propio Celso, pasou varios días pechado nunha cela do convento, toda ela de pedra, incluído o teito e con tan pouca luz que o día parecía noite.

No seu relato autobiográfico A taberna do galo (1978), que se pode ler na edición da Obra narrativa, que fixo Mónica Góñez en Edicións Xerais, o poeta tamén alude a esta dura experiencia da detención no convento de Celanova, convertido en cárcere para presos políticos.

Este poema pasa a darlle título a todo o poemario e tamén temos a testemuña sobre este feito. Sabido é que Longa noite de pedra se publica por primeira vez en 1962 na colección Salnés de poesía da editorial Galaxia, que era dirixida por Francisco del Riego, Emilio Álvarez Blazquez e o propio Celso Emilio Ferreiro. O propio Fernández del Riego na súa autobiografía O río do tempo. Unha historia vivida (Ediciós do Castro) conta o proceso de publicación do libro. Relata Fernández del Riego que cando ían publicados varios libros da colección Salnes lle suxire a Celso Emilio que publique algo seu, mais Ferreiro non se manifestou moi disposto. Sentíase moi desesperanzado pola escasa audiencia que tivera O sono sulagado. Por outra banda, aducíame que só dispuña de poemas soltos, escritos en varias épocas e baixo distintas circunstancias. Faltáballes, segundo el, unha elemental unidade para se corporeizar en volume. Convencino para que el e mais eu os relésemos, facendo despois unha escolla. E así foi. Chegou un día ao meu despacho na rúa Velázquez Moreno, cunha manchea de folios mecanografiados e outros manuscritos. Durante máis dunha semá estivemos a lér e comentar os poemas. Desbotamos moitos, como é natural. Algúns foron refeitos en parte. Ao cabo, eliximos de común acordo as composicións que formarían o corpo do libro. Planteóusenos despois o problema do título que lle pór a este. Dándolle voltas ao asunto, ocurríuseme que o poema Longa noite de pedra podería ser tamén o axeitado para o libro. Pareceulle moi ben ao autor, e foi de tal maneira como xurdiu a obra poética que adquiriría máis tarde grande sona (páx. 211-212).

Nesta obra aínda dá Fernández del Riego novos datos sobre a publicación deste poemario. Refírese Del Riego ao autor: Celso Emilio Ferreiro era amigo meu desde a época da Federación de Mocedades Galeguistas… Despois da guerra civil, sen motivo aparente, puxo ao descoberto nun periódico de Pontevedra que era eu quen me agachaba no seudónimo Salvador Lorenzana. Tan insospeitada actitude determinou que me alonxase da amistade que nos unía. Andado algún tempo… reanudamos… as vellas relacións… (páx. 277) Tras aludir ao desalento que lle produciu a Celso Emilio a pouca difusión de O sono sulagado, xa vista enriba, engade Del Riego: que o inducín teimosamente a publicar na colección Salnés o novo libro que se titularía Longa noite de pedra por suxerencia miña. Tiráronse setecentos exemplares, que era o número asignado para tódolos volumes da colección. Na súa saída do prelo non atinxiu o desexado esparexemento. Pero, a partir da traducción ao castelán, a obra comezou a adquirir unha grande proxección, marcando o acento dunha época da poesía na nosa lingua (páx. 278).

Xa que logo, polos testemuños e documentos, podemos fixar a experiencia que motiva o poema Longa noite de pedra e mais tamén como se artellou o poemario do mesmo título, onde é fundamental a participación de Fernández del Riego, non só como instigador a publicar, senón tamén como antólogo, pois elixe os poemas que se editan xunto co autor, e mesmo di que se fan correccións, posiblemente inducidas tamén por Fernández del Riego. Por outra banda, informa sobre a difícil difusión que o poemario tivo na súa primeira edición e se a alguén lle temos que facer caso é precisamente ao responsable da editorial que o publica.

Mais o poema Longa noite de pedra ten acertos que o converten nun texto poético para min de primeira orde. Neste sentido temos outra testemuña que nos fai pensar que o poema algo ten, á parte do seu valor político, social ou cívico. Como xa indicamos noutro artigo anterior publicado neste mesmo blog, a gran difusión da obra de Celso Emilio debeuse en parte a que os seus poemas foron musicados e cantados por Voces Ceibes, comezando polo propio “Longa noite de pedra”.

Neste sentido Vicente Araguas, membro de Voces Ceibes, escribe no seu libro autobiográfico Voces Ceibes (Edicións Xerais de Galicia), lembrando o célebre concerto de Voces Ceibes no 68 na Facultade de Medicina de Santiago e falando do éxito que tiveron as cancións: e sobranceiramente, “Longa noite de pedra”, solemnemente interrompida na súa interpretación polas campás do veciño Convento de San Francisco, esconxuradas para bater con ladaíña triste, cando Xavier salmodiaba I eu morrendo/nesta longa noite de pedra. Para min, este foi o momento máis catártico do recital, cando ao chou estalou a conxunción sonora: voz, aplauso, guitarra, poema e campá. Todo un símbolo (páx. 88).

O primeiro acerto do poema, desde o meu punto de vista, é a súa estrutura circular, posto que comeza e remata co mesmo sintagma. O primeiro sintagma é o título (“Longa noite de pedra”) e o derradeiro sintagma do poema volve ser “longa noite de pedra”, mais disposto no que os preceptistas chaman un encabalgamento sirremático, posto que o complemento de pedra forma o derradeiro verso e queda separado do seu núcleo nominal noite, que é a derradeira palabra do penúltimo verso. Mais no corpo do poema esta palabra ou sintagma nuclear só aparece esta vez, ademais do título do poema.

Pola contra, a palabra que se reitera máis e pedra, que sen contar a súa presenza no título, aparece ata seis veces nun poema que podemos considerar breve. Se o poema presenta en total dezanove substantivos (contados os que se repiten), pedra aparece seis veces, co que pedra supón un 31,6% dos substantivos que aparecen no poema.

Volvemos ao símbolo da noite. Desde a Biblia a noite oponse ao sol, ás tebras, á luz. Os místicos relacionan a noite coa ausencia de Deus, co pecado. Mais na tradición literaria, comezando pola propia mística, a noite tamén é o momento en que se reflexiona ou un se atopa consigo mesmo. A noite, na tradición filosófica pitagórico-neoplatónica, é tamén o tempo da inspiración e da meditación. E ese sentido aparece tamén no poema de Celso Emilio. A noite é o desamparo, a soidade, o medo á represión, mais tamén esa noite non é eterna, sempre despois da noite chega o día e mesmo nesa noite decatámonos das condicións en que vivimos. Por iso, o lector ou receptor do poema sente a noite con ambivalencia: é negativa, mais non é eterna, pois á noite sempre lle segue a luz. Por outra parte, fainos meditar e enfróntanos con nós mesmos e cos nosos problemas e angustias, mesmo co pasado, mentres proxectamos o futuro. Esa interpretación da noite-sombra como medo, mais tamén como reflexión e volta ao pasado está tamén nos románticos alemáns como Novalis ou Hölderline, que consideran a noite como o espazo temporal misterioso onde o corazón conecta co pasado, visto fundamentalmente como dor, mais tamén aberto á luz do mencer. Mais a palabra noite, que dá título ao poema e mais ao libro, se descontamos o título, só aparece no remate do poema, como xa indicamos, producindo esta sensación de circularidade.

A palabra que aparece ata seis veces é pedra. A pedra simboliza o frío, a insolidariedade, a indiferenza, a dureza fronte ao sufrimento alleo, a imposibilidade de fuxir dun espazo pechado… É peor ca a noite, pois esta remata co día, por moi longa que sexa. Mais a pedra, que pecha todo, pode converter, como nos calabozos, o día en noite. Velaí o acerto do poeta: esta combinación da noite coa pedra.

Se o encabalgamento sirremático salienta pedra no sintagma longa noite/de pedra que remata o poema, ao longo do texto o autor emprega outros recursos para destacar pedra. Así esta palabra remata o primeiro verso e comeza tamén o segundo. Estamos ante o que a retórica designa como reduplicatio ou anadiplose. Esta repetición da palabra pedra reitérase como ánafora no verso 4 e cun paralelismo sintáctico desde o verso 6 ao 5, aínda que na última oracións dos versos 4-5 desaparece o verbo copulativo. A orde sintáctica nestes versos 2-5 é atributo-suxeito. Nos versos 6-10 segue o paralelismo sinónimico baseado na pedra, mais recupérase a orde sintáctica lóxica de suxeito-verbo copulativo-atributo. Por outra banda, o suxeito da oración comprendida entre 6-11 é unha enumeración caótica asindética (co que o lector pode incluír intuitivamente máis realidades), onde reaparece pedra como remate do verso 11, co que se produce non só un efecto de retrouso, senón tamén unha ordenación do poema a través dunha anadiplose imperfecta entre os versos 2-4 e os verso 11, que se continuará nos 16 e 19. Os primeiros once versos presentan unha sintaxe rápida e dinámica cun predominio absoluto dos substantivos. Pola contra, desde o verso 12 ao remate (verso 19) o ritmo sintáctico remánsase cunha oración de relativo, a presenza de dous adverbios e mesmo o emprego do xerundio, forma durativa por excelencia. Coincide ademais este remanso sintáctico coa aparición do eu lírico e coa meditación deste eu sobre a súa situación.

Por outra banda, o poema emprega unhas visións, imaxes visionarias e símbolos que conectan co inconsciente colectivo, pois a mentalidade popular relaciona a noite e mais a pedra co medo ou cando menos coa prevención. Pertencen aos mitos instalados no inconsciente colectivo, como se testemuña na mitoloxía popular galega e ata na fraseoloxía. A noite é o tempo das bruxas, dos trasgos, de Satán, da Santa Compaña… O día e a luz son o ámbito dos vivos. Mesmo a expresión popular estar coma unha noite significa ´estar triste e melancólico´ ou noite de lobos, asocia a noite co tamén medo mítico ao lobo. A pedra pola súa banda é o símbolo negativo do frío, a pechazón e sobre todo da insolidariedade e da falta de simpatía cara ao outro. A fraseoloxía dános de novo a pista: abrandar/facer chorar as pedras, ser duro coma as pedras, frío coma unha pedra, xorda coma unha pedra… De aí a impresión que nos producen as olladas ou os corazós dos homes de pedra.

Máis arriba falabamos da tremenda impresión que lle producía a Araguas e aos asistentes do concerto da facultade de Medicina de 1968 o ritmo do poema de xeito que o emparellaban co das campás. E que outro acerto do poema é o seu ritmo trocaico, que lembra o cunha campá que tocase a morto.

Non obstante, o poeta que nos tempos da guerra ou inmediatamente posteriores crea este poema, segundo el mesmo declara e vimos polos seus propios testemuños (máis declaracións sobre a época da escrita dos poemas de Longa noite de pedra podémolos atopar en Conversas con Celso Emilio Ferreiro, de Ramón Nicolás, publicado tamén en Xerais, que sitúan os poemas na mesma guerra ou na inmediata posguerra) é tamén o home que aparece na listaxe de membros do partido Falanxe Española, que contribuíu a crear esta longa noite de pedra. O recente libro de Gonzalo Amoedo López, A memoria e o esquecemento. O franquismo na provincia de Pontevedra (Xerais), ofrece un apéndice coa listaxe de milintantes falanxistas da Pontevedra da inmediata posguerra e alí aparece Ferreiro Míguez, Celso Emilio, empregado Fiscalía Taxas (páx. 442).

Alonso Montero en Os escritores galegos ante a guerra civil española (Galaxia) reproduce o poema de Celso Emilio Prisioneros, publicado en El Compostelano, o 4 de novembro de 1937. Este poema pasará a figurar nunha das antoloxías poéticas que por aqueles anos se facían en loanza do franquismo: Lira bélica (Antología de los poetas y la guerra), como tamén sinala Alonso Montero no mesmo volume.

Se comparamos o poema castelán, o romance,“Prisioneros”, con “Longa noite de pedra”, vemos algunha coincidencia. Os dous poemas tratan un mesmo tipo literario, o do prisioneiro. O prisioneiro é un tipo literario co que todos estamos familiarizados, mesmo desde a idade escolar, tanto no sentido literal coma no metafórico (quen non leu nos anos escolares o “Romance do prisioneiro” castelán ou os textos místicos do corpo ou mesmo o mundo como prisión dos sentidos?) Mais a prisión, como acontece en “Longa noite de pedra”, sempre é negativa. Non obstante, no romance franquista “Prisioneros” os vencidos son recibidos, dun xeito evanxélico, polos franquistas como os fillos pródigos que regresan á casa do pai: “Venid, los hijos perdidos; venid aquí, descarriados. Dun xeito tamén evanxélico, o sangue dos franquistas, como un novo sangue de Cristo serviu para os recuperar: ¡La sangre de nuestros héroes / os tiene recuperados! O romance presenta así mesmo unha serie de recursos que xa vimos en “Longa noite de pedra”. Así no comezo do poema aparece a anadiplose (Van llegando los vencidos / los vencidos, van llegando). O poeta manexa adecuadamente o ritmo sintáctico cunha sintaxe lenta con abundancia de repeticións, adxectivos, circunstanciais ou caracterizacións, así como a perífrase de xerundio, que suxiren a lenta e traballosa chegada dos prisioneiros. Usa imaxes visionarias e símbolos que nos lembran de novo o poema galego. Os ollos dos prisioneiros son grutas de medo. Os franquistas son a luz á que chegan os prisioneiros despois da noite en que viviron e chegan por unha carretera blanca (les damos luz y pan blanco). O pan blanco identifícase coa relixión católica: el blanco pan de Dios. O poema remata tamén dunha forma circular co Van llegando los vencidos / los vencidos van llegando, mais os dous versos anteriores son ¡Viva España, camaradas!/ ¡Camaradas, viva Franco!. Reparemos na perfecta conxunción que acada o poema entre falanxismo e nacionalcatolicismo.

O poeta que di, en galego, vivir polo mesmo tempo nunha longa noite de pedra, en castelán proclama que esta noite é realmente unha estrada de luz o os prisioneiros non son recluídos en calabozos escuros e de pedra, senón que son recibidos por caritativos caballeros, que os acollen como hijos perdidos, descarriados e recuperados pola sangue dos caídos franquistas, nunha sorte de redención católica volta ao político-falanxista, como os místicos volvían ao divino a poesía amorosa: ¡La sangre de nuestros héroes / os tiene recuperados.

Alonso explica este poema de Celso Emilio como xurdido polo afán de zafar da represión franquista de quen fora caracterizado membro das Mocedades Galeguistas. Mais o libro devandito de Gonzalo Amoedo López preséntanos un Celso Emilio, na década dos corenta, como falanxista e plenamente integrado no sistema como funcionario da Fiscalía de Taxas de Pontevedra.

Co gallo da dedicación do Día das Letras a Celso Emilio, Edicións Xerais presentou unha fermosísima e utilísima Celso Emilio Ferreiro. Unha fotobiografía (1912-1979). Como é sabido Celso Emilio foi fundador e director de Guieiro. O número do 1 de decembro de 1935 reprodúceo esta fotobiografía onde atopamos un artigo en portada titulado “Porque non berramos ¡Viva Hespaña! Se seguimos examinando esta fotobiografía, nas follas dedicadas ao período pontevedrés de 1940 a 1950 vemos unha imaxe pública de Celso Emilio como intelectual ao servizo do franquismo, ou polo menos colaborando con el. Así aparece na foto de conferenciante diante dunha mesa de autoridades presidida polo gobernador civil da provincia de Pontevedra, o fiscal se taxas e mais dúas autoridades militares. Pola foto parece que os dous primeiros visten a camisa azul falanxista. Así mesmo reproduce esta coidada fotobiografía a primeira páxina do número 1 da revista Finisterre, de setembro de 1943, cuxo redactor xefe era Celso Emilio. No recadro de presentación da portada podemos ler como derradeiro parágrafo: Al salir a la luz, saludamos brazo en alto al Caudillo, Capitán de la Patria, y a las autoridades y a la prensa nacional.

Como conciliar estas posturas antitéticas? Cando explicamos a literatura temos que fuxir tanto das posturas haxiográficas como tamén das demonizadoras. Os escritores, como calquera outra persoa, teñen que vivir o día a día, atopar un traballo, acadar un soldo, conseguir ver publicados os seus escritos na prensa ou nas editoriais do momento e iso condiciona. Por outra banda, nas situacións de ditadura e persecucións terribles como foi a franquista da guerra e sobre dos anos corenta, ninguén quere morrer e ninguén está obrigado a ser heroe as vinte e catro horas dos trescentos sesenta e cinco días do ano. Sen dúbida ningunha en Celso Emilio Ferreiro, escindido entre o poeta en galego que sofre a longa noite de pedra do franquismo e o Celso Emilio poeta gabador do franquismo en castelán ou mesmo falanxista, dáse o que tan ben estudaron na etapa da Inquisición Américo Castro ou Bataillon cos criptoxudeus ou cos erasmistas. Para poder vivir, traballar, mesmo para salvar a vida cumpría presentar unha imaxe pública de católico fervoroso, mais outra cousa ía por dentro.

Eu coido que o mesmo acontece no caso Celso Emilio. Claro que os afeitos á haxiografía lles gustaría máis o heroe, mais non é pouco padecemento e tremenda noite de pedra facer e escribir unha cousa en público, para zafar da morte e da persecuión ou simplemente para poder vivir, ter un traballo, que os fillos non sufran atrancos por seren fillos dun roxo ou separatista e escribir outra en privado, onde un se manifesta como realmente é. En próximas entregas tentaremos unir esta postura co chamado entrismo ou posibilismo nos anos do franquismo, que permitiron que se comezasen a publicar textos en galego ou coleccións como a Benito Soto, na que foi figura fundamental Celso Emilio Ferreiro.

Con este artigo, propoñemos así mesmo que neste ano Celso Emilio se explique a obra do poeta no seu tempo en institutos e colexios fuxindo tanto da haxiografía como da demonización e usando os materiais que están ao dispor de todos nós como as edicións que citamos, libros de conversas, fotobiografías e demais elementos, para que o alumnado lea, relacione e forme unha opinión de seu.

Manuel Rodríguez Alonso

A novela dun clásico da literatura galega. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso a «Fantasmas de luz», de Agustín Fernández Paz

6 Febreiro 2012

Blogs,Críticas,Infantil,Xuvenil

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Fantasmas de luz, de Agustín Fernández Paz.

 

Mito e fantasía amais de crítica social

Nesta novela curta Agustín Fernández Paz mestura de xeito adecuado un dos mitos da ciencia ficción (o home invisible) co vello tema literario, tan quixotesco e cervantino, da superación da vida cotiá gris por medio da literatura (neste caso do cine). Mais todo iso está posto ao servizo da crítica dunha sociedade que converte en invisibles os milleiros e milleiros de parados, creados polos enxeñeiros das finanzas. É unha lectura que resulta máis que apropiada nestes tempos de crise.

Agustín Fernández Paz articula a obra en tres partes. A primeira, que lle dá título ao volume, distribúese en catorce capítulos. Emprega nestes catorce capítulos dous tópicos (entendemos aquí o termo tópico ao xeito de Curtius, como tema ou motivo que se repite ao longo da tradición literaria): a literatura (neste caso o cine) como fórmula para escapar dunha vida gris e frustrante que tanto xogo lle deu a Cervantes ou mesmo á novela realista-naturalista e a persoa que se torna invisible, motivo creado admirablemente por H.G. Wells en O home invisible, en 1897. Mais a innovación do novelista consiste en que pon estes dous tópicos literarios ao servizo da crítica dunha sociedade inxusta marcada polo paro. Velaí o engado da novela e a revitalización do tópico. Mestura así adecuadamente tradición e mais orixinalidade.

Nos catorce capítulos da primeira parte asistimos á recreación da vida do protagonista Damián a partir dunha serie de flash-back ou voltas atrás que nos reconstrúen a vida do devandito Damián, desde os dezasete anos en que comezou a traballar ata os cincuenta e tres, en que recibe a carta de despedimento. Se na vida gris de don Quijote ou de Emma Bovary os personaxes e heroes dos libros que lían eran a forma de vivir unha vida máis plenta, en Damián esa función é realizada polas películas. Mais a dura realidade do paro termina con ese mundo de fantasía. E comeza a invisibilidade. Mais no desenlace, cheo de esperanza, ao contrario da novela de Wells ou das películas que se basean nela, o home invisible non perece, senón que atopa un xeito de recuperar o corpo visible e a presenza social, que ten un moito que ver coa solidariedade.

Nestes catorce capítulos aparecen outros temas como o paso do tempo que todo o deteriora, mesmo o amor ou incluso a solidariedade entre os traballadores, como acontece na relación Damián-Alfredo. A mensaxe social e solidaria está así mesmo clara na oposición entre o mundo creador do traballo e o parasito das finanzas. O tópico literario da invisibilidade fainos tomar conciencia de como a sociedade actual (especialmente os medios de comunicación) converten en inexistentes por invisibles aquelas realidades desagradables, como a dos parados, que crearon precisamente eses financeiros parasitos.

Na segunda parte, de título “Tomas extra” aparecen seis textos ou capítulos que completan os catorce anteriores. Dun xeito moi cinematográfico producen a impresión de que son secuencias que se desbotaron na montaxe da película da vida de Damián, mais que lle serven ao lector para iluminar aspectos da peripecia vital do protagonista. Pola súa incidencia na situación económica e de crise que estamos a vivir cómpre ler especialmente a titulada con acertada ironía ou mellor aínda sarcasmo “Un empresario exemplar”.

A terceira e derradeira parte é unha colección de fichas sobre as películas que se citan ao longo da novela e que tanto influíron na vida do protagonista e mesmo de todos nós.

Xa que logo estamos ante unha novela curta que nos presenta a peripecia vital dun traballador nestes tempos de crise, que medita sobre os causantes verdadeiros da actual crise e ata ofrece unha solución para superala. É tamén unha novela lírica sobre a posibilidade de acadar a felicidade das persoas ou a superación dos desenganos diarios grazas aos soños que nos proporcionan a literatura ou o cine, neste caso concreto o cine. Resulta tamén unha homenaxe ao cine, como un medio que tivo unha importancia fundamental na formación sentimental, ética e ideolóxica (ademais de entretemento e compensatorio das frustracións cotiás) da xeración que agora ten cincuenta ou máis anos, coma a do protagonista ou a do propio autor. E todo isto botando man de dous tópicos literarios e revitalizándoos. Iso é o que fan os clásicos e Fernández Paz é un clásico e non só da literatura infantil-xuvenil, senón da literatura galega contemporánea.

En canto á lingua nin que dicir ten que o nivel é moi bo. (…)

En fin, volvendo á obra de Fernández Paz, cómpre lela e quen non guste do comentario filolóxico pois que salte estes parágrafos anteriores. Só me queda engadir que as ilustracións de Miguelanxo Prado son dunha extraordinaria calidade e enriquecen o texto de xeito maxistral. É o derradeiro consello: cómpre ler o colofón que leva o libro, na páxina seguinte á do seu remate.

Manuel Rodríguez Alonso

 

 

«Cita en Fisterra«, de Luís Rei Núñez: un orixinal libro de viaxes de lectura obrigada. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

19 Xaneiro 2012

Críticas,Narrativa

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Cita en Fisterra, de Luís Rei Núñez.

Camiñando pola Costa da Morte

Rei Núñez preséntanos, tras as moi boas achegas de Lugrís e a negra sombra (2007) e O señor Lugrís e a negra sombra (2007), un libro de viaxes pola Costa da Morte. Na tradición clásica do libro de viaxes o viaxeiro presenta unha paisaxe, uns costumes e ata uns tipos que son absolutamente descoñecidos para o lector. Mais Rei Núñez renova o xénero, porque el conta cun lector que ten un coñecemento mínimo da Costa da Morte grazas aos medios de comunicación social, pois esta comarca (lembremos os frecuentes naufraxios, o caso do Prestige, os percebeiros desaparecidos…) está case todos os días nos medios. El parte deste coñecemento do lector e aí acerta e innova.

O libro aparece dividido en sete capítulos titulados acaidamente xornadas. Neses sete días o viaxeiro percorre a devandita comarca da Costa da Morte. O viaxeiro non é alguén alleo ao medio que describe, como adoita acontecer no libro de viaxes clásico. É alguén enraizado familiarmente nese medio e que ata ten alí unha casa. Fala desde dentro do medio e non desde fóra. Niso diferénciase dos relatores do libro de viaxes clásico. Mais tamén, como xa dixemos, parte do coñecemento previo que o lector ou receptor ten da Costa da Morte e profunda nos aspectos máis espallados polos modernos medios de comunicación social: os naufraxios e temporais, o Prestige, a pesca, personaxes da zona que acadaron certa sona mediática (Man, por exemplo). O lector coñece de pasada o medio ou os personaxes, por velos na televisión mentres xanta, nos telexornais, en reportaxes ou mesmo escoita falar deles cando vai no coche e leva prendida a radio. Mais é un coñecemento que non permite a consulta, a volta atrás. O libro é realmente unha volta atrás, unha relectura (esta vez en libro) para quen xa coñece, polos medios e fragmentariamente, a comarca. Este é para min o grande acerto e tamén a orixinalidade do libro.

O autor paso a paso describe, selectivamente e non exhaustivamente, paisaxes, actividades económicas, historias, costumes ou mesmos tipos característicos e personaxes da comarca. Esta selección é outro acerto. Non pretende ser exhaustivo, senón representativo e coidamos que acerta. Non faltan reflexións ensaísticas e críticas sobre a Galicia actual: a explotación depredadora que acaba co medio e non proporciona os desexados postos de traballo, o feísmo arquitectónico, as dificultades de quen queira vivir da literatura sen recorrer ao ensino, ao xornalismo ou a outra profesión alternativa, a memoria da represión do 36, o labor pedagóxico dos indianos… Mesmo se fai referencia aos últimos movementos poéticos galegos.

A lingua do libro resulta apropiada para o tema. O autor emprega un rexistro que nos lembra o da reportaxe, con oracións breves e de orde lóxica e con parágrafos que non adoitan pasar das cen palabras significativas, que fan doada e agradable a lectura. Utiliza neoloxismos moi expresivos e xa hoxe de uso común como feísmo, mais tamén emprega outros moi rechamantes como formigonar (páx. 135) para referirse ás masas de cemento que cobren moitas das nosas paisaxes. Máis por afán de divulgación da norma e do estándar académico (e ata para suscitar comentarios a prol ou en contra del) ca por outra cousa comentaremos algunhas escollas lingüísticas do autor. Emprega o incorrecto, desde o punto de vista académico, roce (s.m. páx. 115) no canto de rozamento. Así mesmo aparece a expresión lombo ibérico. Neste caso a proposta académica, recollida polo Superdicionario galego-castelán de Morgante, é raxo/lombelo ibérico. Ben é certo que o Gran Xerais, contra o parecer da RAG, admite lombo como sinónimo de raxo/lombelo. O único dicionario de erros e dúbidas hoxe á venda en galego (o Galaxia de dúbidas e dificultades) incita neste a caso á confusión, como adoita acontecer nalgunhas das súas entradas. Acepta lombo como sinónimo de raxo, máis colócalle o asterisco de incorrección á expresión *carne de lombo de porco. Por outra banda, o autor usa varón (páx. 186) incorrectamente como sinónimo de ´home´. Tanto a RAG como o Gran Xerais consideran incorrecta esta acepción. Mesmo o Gran Xerais marca esta entrada de varón co asterisco de incorrección.

En fin, deixándonos de leas filolóxicas, a lectura deste orixinal libro de viaxes é obrigada. Por outra banda, moitos dos seus parágrafos poden ser utilizados para textos de comentario nas clases de Secundaria e Bacharelato de moitas materias, sen excluír as de ciencias (polas referencias, por exemplo a Parga Pondal, aos minerais da zona e á súa explotación).

Manuel Rodríguez Alonso

«Longa noite de pedra» no seu tempo, por Manuel Rodríguez Alonso

18 Xaneiro 2012

Biblioteca das Letras Galegas,Clásicos,Críticas,Poesía

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Longa noite de pedra, de Celso Emilio Ferreiro.

 

 

Arredor de Celso Emilio Ferreiro

«Longa noite de pedra» no seu tempo I

Desde o punto de vista da recepción podemos dicir que na segunda metade dos sesenta e na primeira metade dos setenta as dúas obras que máis éxito tiveron de público na literatura galega foron Memorias dun neno labrego e mais Longa noite de pedra.

Evidentemente, as causas deste éxito baséanse na calidade das devanditas obras, mais tamén noutros factores que cómpre ter en conta. Xa temos tratado diso a propósito das Memorias e agora imos achegarnos a Longa noite.

Longa noite de pedra publícase en 1962 na colección Salnés da editorial Galaxia. A tiraxe era de 750 exemplares e malia o que din algúns, pola testemuña do propio Celso Emilio, o número de vendas foi moderado. Parece ser que en ningún caso tivo o éxito que lle atribúen a esta edición Alonso Montero ou Basilio Losada, como sinala o Diccionario da literatura galega III.

O certo é que o grande éxito de Longa noite prodúcese a partir da edición bilingüe, galego-castelán, publicada pola editorial catalá El Bardo en 1967. Ata1972 a editorial catalá publicará cinco edicións (dúas no 68). Foi o libro de poesía máis vendido da editorial catalá.

A edición de Galaxia parece ser que foi preparada por Emilio Álvarez Blázquez e Francisco Fernández del Riego, especialmente por este último, que realiza a escolma dos poema e ata suxire o título do libro a partir do poema do mesmo título, que abrirá o poemario.

En canto á recepción da edición de Galaxia a crítica non foi realmente entusiasta. Fixeron recensións desta primeira edición Ben-Cho-Shey, Augusto Casas, Salvador Lorenzana, Alberto Míguez, Dora Vázquez, Mauro Fernández, Manuel María e Alonso Montero. Os dous grandes valedores do libro van ser os dous últimos, Alonso Montero (en Hoja del lunes, de Lugo, 12-11-1962) e Manuel María (El Progreso 31-10-1962). Podemos dicir que o crítico que promocionou máis o libro foi Alonso Montero, nuna liña crítica marxista e do célebre compromiso sartriano. Podemos resumir a postura de Alonso sobre Celso Emilio nun libro que tivo unha ampla difusión dentro e fóra de Galicia: Realismo y conciencia crítica en la literatura gallega, que considera hito esencial en la historia de nuestra literatura contemporánea.

Non obstante, Longa noite de pedra vaise atopar coa oposición frontal de Ramón Piñeiro, daquela verdadeiro santón da literatura galega. Se examinamos a correspondencia entre Basilio Losada e Piñeiro (publicada por Galaxia en 2009) atopamos xuízos tremendamente descualificadores da obra de Celso Emilio. Así Losada asegura nunha carta de novembro de 1962: O derradeiro libro de C. E. Ferreiro decepcionoume, é unha poesía destemida e rexa, pero non orixinal, hai nas súas páxinas moito clixé xa visto na poesía castelá (páx. 171). A resposta de Piñeiro é contundente: Estou enteiramente de acordo… Sobran bastantes poemas. Con certeza que terá moito éisito no público, mais iso pouco quere decir tocante ao valor intrínseco do libro (páx. 174). Noutra carta de 1963 Piñeiro engade que a poesía “verdadeira” dos nosos días, eu coido que sigue esta liña: Pimentel – Díaz Castro – Novoneira – Franco Grande (páx. 246). Máis adiante, en xullo do 67, Piñeiro cualifica a poesía de Longa noite de prosaica violencia (páx. 249). Losada contéstalle mostrando o seu pleno acordo: Estou absolutamente de acordo coas consideracións que fai en relación co libro de Celso Emilio. A seguir Losada fala da inconsistencia do libro en canto valores poéticos intrínsecos. Se se quitan media dúcea de poemas que teñen forza de seu, nos demais hai bastante retórica (páx. 251). Noutras cartas Piñeiro e Losada manifestan o seu profundo odio contra todo o supoña marxismo ou literatura social. Mesmo sinalan que os grupos marxistas só queren acabar con Galaxia.

Na correspondencia entre Piñeiro e Franco Grande, Piñeiro sinala, o ano da publicación de Longa noite de pedra (1962): Penso que Os eidos, Sombra de aire na herba, Nimbos e mais o teu libro (refírese a Entre o si e o non de Franco) serán as catro aportacións sustanciás á nosa lírica nestes derradeiros anos (páx. 141). Franco Grande en carta de 1964 sinala: Díaz Castro, morto Pimentel, na miña opinión é o único verdadeiro poeta que nos queda en Galicia… A min resúltame curioso como atopan eco na xente as vulgaridades e ramplonerías de Celso Emilio Ferreiro, mentras un verdadeiro creador como Díaz Castro queda na sombra (páx. 144).

Paradoxalmente o grande éxito de público vaise producir cando Longa noite se publique en edición bilingüe galego-castelán (traducida precisamente ao castelán nada menos por quen tanto desprezaba a obra, Basilio Losada) pola editorial catalá El Bardo, dirixida por Jose Batlló. A  primeira edición bilingüe é de 1967, tras superar uns problemas coa censura dos que falaremos noutro lugar. No 68 ten outras dúas edicións e parece ser que nestes tres anos se venderon 6 000 exemplares, que serían 8 000 tras a cuarta edición de 1972. Foi o libro de poesía máis vendido dos que editou daquela El Bardo. A crítica en lingua castelá recibiuno con parabéns (G. Díaz-Plaja en ABC 10-8-67; A. Tovar en Gaceta Ilustrada 3-9-67 ou L. Azancot en Índice, decembro de 1967). Especialmente significativa foi a crítica de P. Gimferrer, o daquela líder dos venecianos ou neomodernistas en Destino (29-7-67) que afirma: riguroso cálculo interno que equilibra cada poema y el admirable sentido de la imagen poética. Esta es a menudo de raíz irracionalista o surreal y la influencia de Neruda no habrá sido inoperante.

Mais, quen era o editor José Batlló? Batlló nacera en Caldes de Montbui (Barcelona, 1939) e nos comezos dos sesenta residía en Sevilla, onde mantiña un grupo teatral de afeccionados cun daquela mozo Alfonso Guerra. Naqueles comezos dos sesenta Batlló era un devoto da literatura social de Gabriel Celaya e de Alfonso Sastre. Funda ademais a célebre revista de poesía La Trinchera, no ano 1962, precisamente o ano de publicación de Longa noite. Rematada a mili sevillana, Batlló regresa a Barcelona e contacta cos Goytisolo, Gil de Biedma etc. Nunha viaxe a Madrid xúntase cos Celaya, Félix Grande, Pradera e o PCE… Así xorde a colección de poesía El Bardo, que entre 1964 e 1968 difunde a poesía social, mais tamén poesía onde a experimentación vangardista, a preocupación pola forma e a linguaxe e tamén o sentimentalismo son liñas admitidas. Convértese deste xeito na colección onde todos os poetas novos daquela queren ver publicados os seus libros e é definido El Bardo por un dos mellores coñecedores deste período histórico (Jordi Gracia) como una colección poética de batalla y palmariamente roja. Na colección saíu precisamente Arde el mar de Gimferrer. Así pois, El Bardo de Batlló xuntaba o combate social e ideolóxico coa modernidade e o formalismo. Por outra banda, a editorial tiña unha boa rede de distribución a través das librerías progres de Madrid, Barcelona e Zaragoza.

Paradoxalmente, o tradutor ao castelán da edición de El Bardo vai ser o outrora tan crítico con Longa noite Basilio Losada. En cartas sucesivas a Piñeiro Losada aparece convertido nun prologuista e defensor do que el chama poesía combativa, pois dille a Piñeiro que acepta as peticións neste sentido da editorial, aínda que sinala que cumpriría publicar tamén en El Bardo a Pimentel.

Piñeiro non acepta de ningún xeito o éxito de Longa noite e respóndelle a Basilio: … arredor da súa importancia (refírese á poesía de Celso Emilio) hai unha notoria inflación propagandística. É menos orixinal e máis receptivo do que sería preciso para ser un bo poeta. É un poeta bastante retórico, tirando a mediocre, con uns cantos acertos valiosos. Todo o demais, é propaganda (páx. 587). En cartas sucesivas Basilio non ten máis remedio que recoñecer o éxito do poemario, que el designa comercial e rexistra as críticas favorables dos comentaristas casteláns que xa citamos enriba. O certo é que en carta do 21 de xuño de 1969 Basilio sinala: Por certo que Longa noite vai pola 4ª edición… liña eficacísima como demostran os 8.000 exemplares vendidos… (páx. 758). É dicir que en tres anos se venderan oito mil exemplares da edición bilingüe… Xa que logo o éxito era evidente. Mais non grazas a Galaxia e á súa edición, senón á de El Bardo.

Mais a gran difusión que vai acadar a obra de Celso Emilio na propia Galicia entre 1967 (data da primeira edición de El Bardo) e a de 1972 vén determinada por que a súa difusión vai realizarse a partir do movemento estudantil e reivindicativo que prende en Galicia a partir da célebre folga de estudantes de Santiago de maio de 1968.

A gran difusión de Longa noite, como aconteceu por exemplo cos Cantares gallegos, vai vir máis da edición de poemas soltos ca da difusión do libro, aínda que esta fose extraordinaria no seu tempo para ser un libro de poesía e nas condicións de censura que se facía. Os estudantes do 68 compostelán e o grupo Voces Ceibes cantan poemas de Celso Emilio como “Longa noite de pedra”, “Carta a Fuco Buxán”, “Monólogo do vello traballador”, “Romance incompleto” ou “María Soliña”. Por outra banda, nestes recitais de Voces Ceibes adoitaba entregarse ao público o texto dos poemas que intepretaban os cantautores no que daquela se denominaban Cancioneiros. Ían editados a multicopista. Deste xeito o membro de Voces Ceibes Benedicto García sinala no seu libro de memorias Sonata de amigos que no concerto da Facultade de Medicina de Santiago do 26 abril de 1968 se repartiron gratuitamente dous mil cancioneiros (páx. 47). No recital do 1 de decembro de 1968 repartíronse tamén  cancioneiros (páx. 65) a unhas 1300 persoas, aínda que cobrando 10 pesetas por cada exemplar (páx. 65).

Xa que logo, con estes datos vermos que a poesía de Celso Emilio tivo unha extraordinaria difusión e á marxe en certo sentido das canle libro. Os poemas difundidos nestes cancioneiros  e recitais son os máis combativos. Deste xeito, prímase a imaxe dun Celso Emilio exclusivamente poeta social, cando no poeta hai outras moitas cordas, mesmo no propio Longa noite de pedra.

A Filoloxía oficial da Universidade daqueles anos (1967-1972) ignoraba a figura de Celso Emilio. Nas clases de Literatura Galega impartidas por Carballo Calero propúñase a lectura de Nimbos, en sintonía coas opinións xa vistas de Piñeiro. Nas de Crítica literaria, impartidas por Lorenzo, non se facía nada, como xa temos dito, máis que memorizar a Introducción a los estudios literarios de Lapesa o a Métrica do españolista Quiles. Despois veu como gran figura da crítica Bobes Naves e só se falaba de formalismo e máis da poesía pura de Jorge Guillén. Nos métodos de Galego 1, 2, 3, si aparece Celso Emilio. No Galego 1 figura “Pra mocedade”, de Viaxe ao país dos ananos. No Galego 3 na sección dedicada á historia da literatura galega sinala este método …o paso a unha poesía social… concebida como vehículo espresivo da realidade do país. O representante máis destacado desta tendencia é Celso Emilio Ferreiro. Despois dunha serie de libros…, publica en 1962, Longa noite de pedra. O esgotamento inmediato desta obra foi un feito insólito na socioloxía literaria galega (páx. 169).

Na década dos setenta e incluso dos oitenta un dos críticos de poesía máis influentes en Galicia e fóra de Galicia era o tradutor de Longa noite, Basilio Losada. No Almanaque de Galaxia, que conmemoraba os vinte e cinco anos da editorial afirmaba sobre Longa noite: O 1962 é unha data clave da lírica galega. Aparece Longa noite de pedra que, ao meu ver, xunto co de Pimentel, é o libro máis importante da lírica galega de posguerra (páx. 105). É incrible o cambio de opinión sobre Longa noite de Losada, pois unha opinión é a súa antes da tradución e outra despois. A editorial Seix Barral publicará unha antoloxía da poesía galega contemporánea (Poetas gallegos contemporáneos) debida a Basilio Losada. Alí as críticas de Basilio non poden ser máis positivas: Longa noite de pedra es aun la pieza insuperada de la poesía testimonial gallega…

En fin, en sucesivas entregas, analizaremos outros aspectos relacionados coa poesía de Celso Emilio, mais o que resulta evidente é que a difusión de Celso Emilio nos sesenta e setenta foi extraordinaria. Nesta difusión representou un papel importante o libro, pero tamén as follas en ciclostil dos cancioneiros a partir de Voces Ceibes así como as antoloxías, como a citada de Losada. Por outra banda, os cancioneiros difundiron fundamentalmente a poesía social e cívica de Celso, esquecendo outros temas. Mesmo un poema como “Longa noite de pedra” pode ser interpretado por un lector que descoñeza as declaracións de Celso a Freixanes sobre o motivo que provoca este poema non só como un texto de poesía cívico-social. Mais isto queda para outra entrega. Tamén, aínda que nos doa, a gran difusión de Celso veu dunha editorial non galega, como era a de El Bardo, e foron máis xenerosos coa valoración da súa poesía xente de fóra de Galicia, como Gimferrer, que moitos dos críticos galegos, especialmente os do piñeirismo, que se enfurecían perante todo o que cheirase a marxismo.

Mais, sen quitarlle mérito ao grupo Galaxia e a outros similares, moitos soubemos que a literatura galega non era mera arqueoloxía e que tiña unha mensaxe universal no remate dos sesenta e nos comezos dos setenta grazas á obra de Celso Emilio, de Neiras e mesmo dos críticos que daquela defendían o compromiso sartreano. Así mesmo resulta rechamante como Longa noite, igual que acontece hoxe co fenómeno Rivas ou De Toro, acada o grande éxito cando é canonizado fóra de Galicia, polo que daquela se consideraba a crítica progresista ou unida a determinados medios editoriais e mediáticos españois. Tamén foi máis xeneroso con Ferreiro e ata mellor informado unha persoa allea a Galicia como Gimferrer. En fin, seguiremos co tema Celso Emilio.

Manuel Rodríguez Alonso

Desencanto e creación cultural en «Vigo a 80 revolucións por minuto», de Emilio Alonso. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

16 Xaneiro 2012

Críticas,Crónica,Música

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Vigo a 80 revolucións por minuto de Emilio Alonso.

 

 

Panorama dos oitenta

  Ao longo das cerca de catrocentos páxinas deste libro Emilio Alonso dános a historia da movida viguesa dos oitenta. Pero o libro é algo máis. É sobre todo unha socioloxía da década dos oitenta e dos cambios que, especialmente na xuventude, se produciron nestes anos e de como o compromiso político ou as formas de entretemento dos mozos dos sesenta e dos setenta xa non seguen vixentes na xeración dos oitenta. En certo xeito, Emilio Alonso actúa de cronista da chegada e triunfo do que por aqueles anos deu en chamarse a contracultura e o desencanto.

Como ben sinala o autor, na década dos oitenta prodúcese un certo esgotamento da xuventude, caracterizada nos anos sesenta e setenta, en gran medida, polo compromiso político e pola militancia antifranquista. O autor fala do cansazo que se produciu nesta loita polo que daquela se denominaba o Desencanto perante as expectativas que frustrou a Transición. O desengano libérase na expresión de gozo, individualismo e mesmo afán lúdico que amosa a movida, segundo acertadamente sinala Emilio Alonso.

Con todo, un proceso similar viviuse no noso contorno cultural. A mocidade inmediatamente posterior ao maio do sesenta e oito e á protesta dos campus estadounidenses experimentou unha evolución parella á da xuventude viguesa que nos retrata este documentado libro. Unha serie de pensadores que van desde Norman Brown a Marcuse, pasando por Paul Goodman, Abraham Maslow ou o propio Octavio Paz, sinalan nestes novos movementos xuvenís, como o da movida, unha recuperación do homo ludens. Fronte á sociedade capitalista ou socialista tan distintas, mais tan iguais ao condicionaren todo á eficiencia e ao rendemento, de tal xeito que ata o pracer sexual valía en canto posibilita ser máis produtivo, agora imponse a vida como gozo, como xogo. Mesmo a estética é parte dese xogo. Fronte á represión ou á pseudoliberdade que disfraza a represión dos órganos rectores da sociedade, estes mozos propoñen o ocio, o xogo, o relaxamento, o pracer. Ben é certo, como acertadamente sinalou Marcuse, que iso só é posible nunha sociedade avanzada e nos estratos que gozan dun certo nivel de privilexio. Os protagonistas da movida viguesa pertencen a esa sociedade avanzada e por iso é un movemento fundamentalmente urbano e mais en castelán. A presenza do galego na movida non é máis ca anecdótica.

Os mozos da movida non realizan ningunha revolución de tipo social, pero si  realizan, como moitos dos seus coetáneos do noso contorno cultural e económico, unha revolución individual e vitalista. Os principios do maior francés do 68 ou dos campus universitarios americanos do remate dos sesenta de ser felices e superar calquera tipo de represión son o obxectivo destes mozos, que buscan de xeito dionisíaco o pracer, o ocio, o xogo, en definitiva, non suxeitan a súa vida aos criterios de produtividade e rendemento económico. O espírito lúdico triunfa sobre a tecnocracia e mais sobre a economía. A liberdade e a realización persoal privan sobre o que ditan os aparatos ideolóxicos, sexan do signo que sexan.

Por outra banda, desaparece agora nestes mozos o característico espírito de sacrificio, tan propio tanto do capitalismo calvinista como da revolución socialista-comunista. As revolucións han de facerse, pero sen sacrificios. A verdadeira revolución é o gozo e a felicidade individuais, cada un a súa. Hai que gozar e divertirse tal e como pide o corpo de cada quen. Xa que logo, o espírito lúdico e de exaltación do gozo, dionisíaco e individualista da movida cómpre entendelo como un triunfo a nivel individual, que non social, de moitos dos principios do maio do 68.

Claro é que a movida vai ser instrumentalizada por un poder político que subliña o seu carácter desmobilizador, especialmente dos máis novos, como acontece coa utilización que da movida viguesa fai o PSOE, en plena reconversión naval e económica, como ben sinala Emilio Alonso ao estudar o encontro Vigo-Madrid do 86 auspiciado por Leguina e Soto.

Xa que logo, a movida supón unha nova forma de entender a vida onde prima o homo ludens e o gozo. O individualismo imponse a calquera dirixismo.

Emilio Alonso estuda polo miúdo como se produciu isto no Vigo dos oitenta e por extensión en toda Galicia e con referencia ao acontecido no resto de España, así como a súa incidencia non só na música, senón tamén na moda, no audiovisual e ata as súas implicacións coa literatura, con grupos como os sucesores de Rompente.

Especialmente acertado está o autor cando sinala que a movida non desapareceu, senón que o que aconteceu é que a forma de vida que comezou por ser propia de duns dous centos de persoas en Vigo, hoxe rematou por ser unha forma máis de diversión. O que era duns poucos, converteuse nunha opción máis de diversión para moitos.

O estudo amosa moi ben non só como os políticos, supostamente progresistas e de esquerdas, tratan de apropiarse da movida, como xa dixemos polo que ten de desmobilizador e de volta ao individualismo. Tamén acerta Emilio cando di que a movida existe no momento en que é sacralizada polo xornal madrileño El País, verdadeiro BOE da progresía oficial e filosocialista, que mesmo conta cos seus intelectuais, escritores e xornalistas orgánicos. A reprodución de artigos xornalísticos que realiza sobre o fenómeno da movida é impagable e axuda a comprender moi ben a evolución da nosa sociedade desde a Transición ata hoxe mesmo, así como o poder de órganos como El País.

O autor non cae na instrumentalización que da movida fixeron algúns políticos cando nas páxinas finais do libro sinala cal é a verdadeira movida destes nosos tempos: a insubmisión do movemento 15-M.

Para os interesados pola música, fanzines e demais aspectos da movida dos oitenta o libro é un verdadeiro tesouro de datos, ata cun índice alfabético dos grupos musicais dese momento.

En canto á lingua o autor opta por un rexistro xornalístico acaído para o tema, con parágrafos que non adoitan pasar das cen palabras significativas e onde non faltan a ironía nin moitas veces a meditación de fondo. Consegue un galego capaz para expresar o mundo da música ou do audiovisual co emprego de neoloxismos tan acertados como abreconcertos, picadiscos, xeracións postalfabéticas… Xa que logo, parabéns así mesmo para o tipo de lingua conseguido.

Manuel Rodríguez Alonso

“Meu pai vaite matar”: novela de tese imprescindible

27 Decembro 2011

Autores,Críticas,Feminismo,Narrativa,Xerais nos blogs

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog baixo o título, “Novela de tese imprescindible”, a seguinte anotación sobre Meu pai vaite matar de María Xosé Queizán:

A crítica literaria cuñou o termo de novela de tese para refirirse a aquelas novelas escritas cunha técnica realista onde o narrador omnisciente aproveita para difundir as súas ideas sobre temas de actualidade. A crítica, especialmente a chamada crítica universitaria, dominada hoxe polo formalismo e mais polo posmodernismo acrítico, que considera que non hai verdades nin valores absolutos, despreza este tipo de novelas. Mais a novela de tese é un subxénero novelístico tan válido e necesario como calquera outro e máis neste caso en que se tocan temas tan de actualidade como o maltrato machista ou a pederastia. Xa que logo, novela de tese necesaria, por enriba do que digan os posmodernos.

A autora usa un narrador en terceira persoa omnisciente para contar a historia de Diana marcada pola pederastia e mais polo maltrato machista. Este narrador medita e adoutrina sobre o machismo ou mesmo sobre as diferentes formas da pederastia, especialmente a dos cregos ou a dos familiares máis próximos. Tamén adoutrina ou mesmo fai ensaio sobre os progres dos sesenta ou Darwin. Mais eu coido que nos tempos actuais é perfectamente lícito usar da novela de tese, por decimonónica que se considere, para concienciar os lectores sobre o grave problema da pederastia, especialmente a exercida no ámbito familiar, ou sobre o machismo, sobre todo o que aflora, como no caso de Mario, en quen parecía curado desa lacra. Por outra banda, ninguén lle pode apor á novelista falta de coñecemento das técnicas da novela do século XX, posto que foi unha das grandes innovadoras da novela galega xa en 1965 con A orella no buraco, recoñecida como unha das grandes obras canónicas da literatura galega no tantas veces citado aquí tomo II do Diccionario da literatura galega, coordinado por D. Vilavedra.

Xa que logo, a estrutura decimonónica da novela de tese é unha elección da autora e que, como xa dixemos, resulta acaída para o obxectivo que se propón.

Mais a novela utiliza outras estruturas. As técnicas da novela policial ou mesmo do tópico da procura edípica das orixes aparece na investigación sobre o pasado familiar de Diana. A autora emprega recursos da novela sociolóxica para profundar na análise da decadencia da fidalguía, os costumes do mundo rural, a xeración da revolta de estudantes do 68 e dos primeiros setenta ou mesmo no mundo urbano actual. A novela de aventuras aparece na fuxida a América de Moncho ou na construción do penal arxentino de Ushuaia, que entronca o texto coas novelas ou películas sobre a dureza da vida dos penados. Mesmo aproveita a estrutura do libro de viaxes no percorrido que pola Tierra de Fuego realizan Diana e mais Odile. Do mesmo xeito a novela sentimental e case que rosa aparece na relación Diana-Odile. A técnica do monólogo aparece empregada de xeito oportuno ao reproducir os pensamentos do psicópata Horacio de Rosas.

Mesmo a autora insire con mestría o relato dentro do relato a partir das cartas e do texto autobiográfico de Moncho sobre a súa estancia na Arxentina e mais a fuxida do penal de Ushuaia, onde, ao xeito das grandes novelas hispanoamerianas, a natureza devén un personaxe máis. O desenlace, en que se igualan o psicópata Moncho e o policía Mario, é outro indubidable acerto.

Xa que logo, novela de tese sobre o maltrato machista e mais a pederastia e abuso a menores, pero que tamén manexa outros recursos. Ben é certo que domina nela o narrador que expresa e analiza a súa ideoloxía e ata os personaxes, a través dos diálogos, realizan propostas ideolóxicas. Especialmente rechamante é, por exemplo, a descualificación do pensamento brando e da posmodernidade que realiza Odile (páx. 221). Mais, como dixemos, este tipo de novela ideolóxica e de tese é hoxe moi necesaria e máis cando se refire ao abuso sexual de menores e á violencia machista. Ben é certo que outras teses expostas na novela como a do ruralismo da literatura galega nos sesenta ou a interpretación que fai da aldea actual son máis que discutibles, así como a do suposto elemento igualador de clases da sanidade e ensino públicos actuais, sen especificar que tal como hoxe están non son precisamente unha fonte de igualación social, especialmente no referido ao ensino. A biblioteca galega da familia labrega de Mario demostra un descoñecemento supino do que é a lectura e a cultura do medio labrego en que temos que supor que transcorre a infancia-adolescencia deste personaxe.

(…)

Con todo e como remate, novela coma esta son hoxe, coas súas teses e mesmo digresións ideolóxicas do narrador ou ata dos personaxes moi necesarias, aínda que a algúns lles parezan técnicas decimonónicas. A súa aposta polo antipatriarcalismo, a denuncia do machismo, mesmo nos que parece que o teñen superado, ou dos abusos sexuais a menores e mais a súa defensa do racionalismo científico a propósito de Darwin nun mundo cada vez máis abafado polas teogonías, que xa tanto alporizaban a Curros, fai moi necesaria a lectura desta novela e a meditación sobre as ideas que propón.

“Trece noites, trece lúas. Libro das marabillas do Nadal”

26 Decembro 2011

2011,Críticas,Etnografía,Literatura_tradición_oral,Xerais_nos_medios

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog esta moi fermosa anotación sobre Trece noites, trece lúas. Libro das marabillas do Nadal escrito por Antonio Reigosa e ilustrado por Noemí López:

Antonio Reigosa e a ilustradora Noemí López reúnen neste fermoso volume un conxunto de mitos e lendas sobre o tempo do Nadal que son un agasallo para os máis pequenos da casa, mais tamén poden gozar coa súa lectura os maiores. O texto e as ilustracións forman un conxunto harmonioso que converten ademais o libro, como obxecto material, nunha fermosa obra artística.

O libro presenta o Nadal e os seus ritos como un sincretismo de costumes e tradicións, que van desde os mitos celtas e orientais ata os textos dos Apócrifos. Explica tanto a lenda do nacemento de Cristo como da tradición pagá da árbore do Nadal. Mais tamén podemos achar informacións sobre outras tradicións desta festa, que van desde os xurdimento dos primeiros calendarios ou dos beléns ata o establecemento da lotaría.

O Nadal, dun xeito acertado, é presentado como un fenómeno ao que realizan a súa achega diferentes culturas, desde as orientais de Mitra ata as Saturnalia pasando polo cristianismo. Mesmo o autor informa como chegaron a Galicia algunhas destas tradicións exóticas, como o culto de Mitra, na Lugo romana. Tradicións de noso como os capóns de Vilalba ou os tizóns son explicadas dun xeito ameno para grandes e maiores co apoio dunhas ilustracións moi conseguidas. Xa que logo gozo para a lectura, mais tamén para a contemplación visual.

Atina así mesmo o autor na amplo uso que fai da tradición do conto popular galego relacionado coas festas e celebracións do Nadal, así como coa alusión a obras artísticas galegas que teñen como tema motivos destas festas. Mais tamén engade as tradicións europeas, latinas e mesmo de latitudes máis afastadas no tempo e no espazo, como as antigas civilizacións celtas ou orientais. Así consegue de forma moi axeitada incardinar o local co universal.

O libro ademais non queda nun puro etnografismo e é sensible ás tradicións que impón a sociedade urbana e dos medios do século XXI. Así explícase, por exemplo, a tradición das doce uvas ou as badaladas de fin de ano televisadas. O derradeiro capítulo falános dos xogos, cantos e representacións do Nadal e aquí realiza unha admirable divulgación de tradicións como o Ordo Prophetarum ou o Officium Pastorum, mais sen caer na erudición aburrida e sempre co ollo na actualidade, pois ao carón destas tradicións medievais aparecen, por exemplo, as mediáticas carreiras de san Silvestre.

Cómpre salientar así mesmo o coidado posto na lingua do libro, que ofrece un galego identificado, o que é de agradecer nunha obra dirixida a un público tan amplo e da que os cativos son receptor privilexiado. Xa falamos do coidado da impresión, que converte este volume nun obxecto de arte e onde ata o colofón resulta axeitado, así como a bibliografía para o que queira profundar nos temas tratados.

Xa que logo, para estes días é un agasallo máis que apropiado e esperemos que se converta nun galano típico de todos os Nadais futuros.

 

1971-2011: A 40 anos da publicación de «Retorno a Tagen Ata», de X. L. Méndez Ferrín. Recensión de Manuel Rodríguez Alonso

19 Decembro 2011

Autores,Blogs,Críticas,Narrativa

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha longa recensión crítica sobre Retorno a Tagen Ata, de X. L. Méndez Ferrín, cando se cumpren 40 anos da súa publicación.

 

Retorno a Tagen Ata

X.L. Méndez Ferrín

O ano 1971, é dicir, fixo agora corenta anos, publicouse na colección O Moucho de Edicións Castrelos a novela curta Retorno a Tagen Ata, que pasados os anos e malia as opinións dalgúns críticos é unha das obras fundamentais da narrativa galega de posguerra e mesmo da narrativa galega do século XX. Por iso, neste corenta aniversario, compre relela.

A crítica máis ou menos académica e na liña de Galaxia ten unha valoración negativa desta novela curta sen dúbida ningunha por motivos claramente ideolóxicos. Na edición de Retorno a Tagen Ata de Xerais, de 1996, no vinte e cinco aniversario da publicación da obra, inclúese un conxunto de opinións críticas que suscitou a obra e que veñen probar o que dicimos. Xa no momento da saída, Ramón Piñeiro, considera, con moita finura, iso si, que a obra é máis ben un panfleto de propaganda marxista-independentista. Noia Campos, no ano 72, está na mesma liña, por certo, nun artigo de crítica xornalística que é todo o contrario do que debe ser unha crítica, pois dedica a maior parte do texto a destripar o argumento da obra, desenlace incluído. Casares fala a propósito da obra de malgasto de talento. Pola súa banda, Tarrío Varela, nunha obra moi consultada polos estudantes de filoloxía, confunde a crítica puramente ideolóxica coa literaria pois considera que a novela se dedica a menosprezar o labor de persoas que propiciaron, coidamos que positiva e lealmente… a transmisión ás xeracións máis novas do legado galeguista… Pola contra, resultan máis adecuadas as críticas de Beiras ou Forcadela, que tamén rexistra a devandita edición.

O Diccionario da literatura galega no seu tomo I, de autores, sinala con asterisco Retorno a Tagen Ata, o que quere dicir que será tratada no tema de Obras como un dos textos canónicos da literatura galega. Non obstante, non aparece no devandito tomo de Obras. Non sabemos se é un simple desleixo ou ben un cambio de opinión, pois a directora do dicionario, D. Vilavedra, opina, como pode verse no apéndice da devandita edición de Retorno de 1996, que a técnica narrativa usada por Ferrín é un discurso rixidamente xerarquizado… supuxo… unha certa involución…

A novela de Ferrín é un relato en primeira persoa protagonista onde a moza Rotbaf Luden relata a experiencia da súa viaxe a Tagen Ata desde a colonia de emigrados de Anatí para tratar de loitar pola liberación da patria de orixe. Posiblemente unha Rotbaf Luden adulta lembra ese momento fundamental da súa vida. Ademais Ferrín sabe crear un espazo mítico, Tagen Ata (como fixeron Faulkner, Rulfo, Swifft, Otero Pedrayo ou mesmo Rosalía). Tagen Ata lembra Galicia, mais non ten por que ser Galicia. É unha creación literaria, que ten elementos de Galicia, pero é así mesmo un espazo fantástico. Un dos encantos desta obra é precisamente a capacidade que ten Ferrín para crear espazos fantásticos, pois fronte a Tagen Ata levántanse tamén Anatí e Terra Ancha.

Anatí, o país onde emigran os azerratas de Tagen Ata, é outro espazo mítico non descrito, senón suxerido polo autor e que situamos nas Antillas ou no Caribe pola presentación impresionista e chea de connotacións que dela fai o narrador en tan só tres ou catro liñas, cunhas cenestesias e sinestesias, onde o emprego de termos como arahuaco, mandinga, melaza, creoula… disparan a imaxinación dun lector adulto e esixente. O lector familiarizado coa literatura e cultura galega ata pode pensar en Cuba, mais non ten por que ser así. Xa que logo, ao xeito da novela máis esixente, o lector convértese neste caso en creador, pois enche os baleiros e as suxestións do texto segundo a súa situación e cultura.

O outro espazo fantástico é Terra Ancha. Terra Ancha, ao xeito do que acontece na tradición galeguista, é a España-Castela que se opón a Tagen Ata-Galicia. Na presentación de Terra Ancha, despois de Anatí, o lector avisado ve como se lle dispara a imaxinación, pois os adxectivos e caracterizacións levan a pensar, non en Castela, senón na España centralista e imperial forxada na Restauración de Cánovas, como herdeira do catolicismo intransixente, de influencia musulmá, que xurdiu na Reconquista. Ferrín ten en conta as interpretacións que da España centralista baseada na imposición do castelán e da relixión católica fan, por exemplo, Unamuno en En torno al casticismo ou Américo Castro: guerreiros monoteístas, encrequenados mouriscos fanáticos, relixión muslime que fanatizou ao bon pobo de pegureiros… (páxs.52,53).

O lector adulto e maduro enche os baleiros sabendo que Ferrín está caracterizando Terra Ancha-España centralista de acordo coa tradición galeguista desde Rosalía ata Castelao, mais tamén coa interpretación que desta fixeron os rexeracionistas casteláns, Unamuno ou Américo Castro.

En canto o espazo de Tagen Ata dise que no seu 60% está ocupado polo bosque, a Grande Fraga, que se converte no seu símbolo, cunha vexetación de castiñeiro, carballo e fentos, que, non obstante, está a ser destrúida pola introdución de especies arbóreas de folla perenne. É, xa que logo, a intepretación canónica da paisaxe galega, mais non é Galicia. É de novo unha paisaxe fantástica, pois nela estraña a pouca importancia dada ao mar, por exemplo. Por outra banda, o bosque é un tópico literario.

As árbores e os bosques son o símbolo da fertilidade, da rexeneración. É tamén un lugar máxico onde habitan deuses e outros seres míticos. O bosque é o ámbito do sagrado, alí agóchase todo o que non se pode captar pola razón; os sátiros e outros deuses habitan no bosque. O bosque é tamén en moitas ocasións o ámbito da aventura nas novelas de cabalarías ou onde se buscan os tesouros, a sabedoría ou o Grial. O propio Merlín da materia de Bretaña habita no bosque de Brocelandia. En Galicia o bosque marabilloso, por excelencia, será a selva de Esmelle. Xa que logo, a Grande Fraga de Tagen Ata inscríbese dentro desta tradición cabaleiresca e cunqueireana, tan do gusto de Méndez Ferrín. É dicir, a plurisignificación é o característico do texto de Ferrín e terá que ser o lector, un lector adulto, o que decida o sentido que lle quere dar que pode ser unha fábula sobre Galicia, mais tamén unha novela de cabalarías moderna en que o Grial son as novas ideas e formas de organización político-social.

Por outra banda, ao xeito cunqueireano o espazo de Tagen Ata é un espazo intemporal, pois se hai moitos elementos que o conectan coa actualidade (as casas da cidade, o gabinete de Ulm Roam…) hai outros, ao xeito cunqueireano, que introducen este espazo nunha aura de intemporalidade: Rotbaf trasládase sempre a cabalo ou fálase da entrada a Tagen Ata pola cunqueireana estrada real vella. Por certo, o cabalo, tan presente neste texto, é o símbolo, desde sempre, do vehículo cara ao alén e que leva cara a un futuro mellor. Os heroes románticos galopan nos seus corceis na procura da gloria, do ideal ou da morte, mais sempre se une o cabalo coa liberdade e o ímpeto, a loita contra a tiranía.

O relato de Ferrín pode entenderse como unha novela en clave sobre a situación de Galicia-Tagen Ata e Terra Ancha-España (que non Castela, pois Terra Ancha representa nesta lectura, como xa dixemos, a España da Restauración baseada no centralismo, lingua castelá e catolicismo). A vinda a Galicia de Rotbaf e a negativa de Ulm Roam á actividade política e mesmo á independencia para cinguirse só á conservación da lingua-cultura e mais a unha autonomía pode identificarse coa negativa de Piñeiro á loita política que propuñan os exiliados de América e mesmo a ruptura entre Ulm Roam-Rotbaf pode identificarse coa ruptura de grupos como o Brais Pinto, aos que pertence Ferrín, e da UPG e outros movementos co culturalismo e autonomismo de Piñeiro e mais do grupo Galaxia.

Indubidablemente isto pode ser así, mais tamén podemos entender a novela como a recreación do mito da viaxe iniciática e da aprendizaxe dunha moza, que regresa a Ítaca, para alí darlle un sentido definitivo á súa vida. Mais, ao contrario do que acontece, no relato tradicional, malia o que pensen lectores e críticos apresurados, o final desta novela é aberto. Rotbaf escribe sobre un episodio da súa xuventude, a ruptura con Ulm Roam e á marcha á Grande Fraga para loitar pola independencia, mais non sabemos como termina esta loita. Non sabemos se a Rotbaf adulta que lembra ese episodio fundamental triunfou na loita ou mesmo a abandonou… Puido deixar de loitar contra Terra Ancha porque rematou no cárcere, porque cos anos pasou ao servizo de Terra Ancha, porque aceptou as teses posibilistas de Ulm Roam… Puido mesmo rematar convertida nunha intelectual desenganada como a súa tía Natalia. Nada sabemos.

Tampouco se nos di nada sobre que pasou con Tagen Ata. Segue sometida a Terra Ancha? Triunfaron as teses autonomistas e culturalistas de Ulm Roam? Triunfou o independentismo de Rotbaf? Que decida o lector.

Por outra banda, as distintas posturas ideolóxicas non son impostas de forma dogmática por máis que a protagonista-narradora opte pola ruptura con Ulm Roam e a marcha á Grande Fraga. O lector pode optar pola que máis lle guste: o autonomismo de Ulm Roam, a rebelión de Rotbaf, a abstención de Natalia… Nin sequera chegamos a saber cal é a que ten a Rotbaf adulta, pois ela só fala da súa experiencia de xuventude.

Xa que logo, estamos ante unha novela que pode ser lida en clave, especialmente despois de ler os libros de conversas con Ferrín ou Beiras, os testemuños da correspondencia hai pouco publicada de Piñeiro con intelectuais do seu tempo… sobre a ruptura dalgúns dos membros da xeración do 50 co culturalismo de Piñeiro, que desembocará, entre outras cousas, na fundación da UPG nos sesenta. Mais tamén pode lerse como unha reflexión sobre calquera situación de loita pola autodeterminación de calquera nacionalidade e as opcións que se lle ofrecen, desde a aceptación á asimilación á independencia pasando polo autonomismo. Mesmo é unha reactualización da novela de cabalarías onde o Grial é a independencia nacional. Tamén a podemos ler en versión freudiana como a necesaria morte do pai para ser adulto dentro da estrutura do relato de aprendizaxe.

En fin, que a novela curta de Ferrín ten un bo feixe de posibles lecturas segundo sexa a cultura e formación do seu lector.

Por último, o lector galego verá como aquí e agora triunfaron as teses autonomistas de Ulm Roam, mais pode preguntarse se o seu triunfo non foi grazas á acción de grupos como os de Rotbaf, que imposibilitaron a absorción total por Terra Ancha e tamén pode preguntarse se esta autonomía non é, á vista do que está a acontecer, máis que un proceso asimilador, só que máis lento ca a brutal imposición da lingua e leis de Terra Ancha. Xa que logo, é unha novela para reler e meditar sobre ela. Coma todas as grandes obras da literatura, a súa ambigüidade e plurisignificación, que necesita dun lector maduro e activo, converten esta novela curta de Ferrín nunha xoia da literatura galega.

Manuel Rodríguez Alonso

Novela negra urbana: «Historias de Oregón», de Diego Ameixeiras. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

14 Decembro 2011

Blogs,Críticas,Narrativa,Premios

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Historias de Oregón, de Diego Ameixeiras, Premio La Voz de Galicia de Novela por Entregas.

 

Aparece agora editada en volume a novela curta gañadora este ano de 2011 do concurso de Novela por Entregas de La Voz de Galicia. Como acontecía cos vellos folletíns ou novelas por entregas do século XIX, o autor manexa á perfección as técnicas propias deste subxénero narrativo, mais tamén incorre nalgunhas das súas eivas, como a do excesivo tremendismo.

            Como dixemos xa a propósito doutras novelas de Ameixeiras, o novelista pertence a esa xeración de novelistas que andan agora polos trinta anos, educados xa na etapa democrática e que tiveron acceso ao estudo do galego no Ensino. Unha das características destes autores é o absoluto predominio do urbano, mesmo sen referencias ao rural (como acontece aínda na xeración de Rivas-De Toro). Xa que logo, esta novela ofrécenos unha Galicia plenamente urbana. Mais a cidade que nos presenta Ameixeiras é a do suburbio, a dos barrios onde se sitúan o proletariado e mais o lumpen. O novelista defíneo de xeito acertado: Pero Rafael B.D. pertence a un inframundo que o plano de Oregón colocou no extrarradio. A cidade cero. A ese lugar sombrío que non coñecen os profesionais entusiastas, donos de apelidos prestixiosos… (páx. 36).

            A novela, como froito da súa publicación por entregas nun mes, aparece dividida en trinta e un fragmentos. Xa temos dito, a propósito doutras obras anteriores deste novelista, que manexa moi ben esta técnica. O relato aparece articulado nunha serie de fragmentos, como pezas dun puzzle, que segundo o lector avanza na historia ha de ir artellando, coma se estivese a facer unha montaxe. Para unha novela, que inicialmente se publicou por entregas, é unha estrutura moi adecuada.

            Como novela por entregas presenta algunhas das características que este xénero ten desde a súa aparición no século XIX. Así ten un argumento ben trazado que acapara o lector; cada fragmento-capítulo deixa aberto o suspense de xeito que incita a lectura do seguinte. Explora (como xa fixeran no XIX os clásicos do xénero) o mundo da delincuencia da cidade, que tanto atrae o lector burgués que merca cada día o xornal coa súa entrega narrativa. As descricións e a caracterización dos personaxes é sumaria e ata moitas veces son tipos, pois o que interesa neste tipo de relato por entregas é fundamentalmente o argumento e non distraer o lector con digresións.

            Mais hai innovacións que adaptan o xénero da novela por entregas ao momento actual. Fronte á tremenda extensión dos folletíns por entregas decimonónicos, neste caso a extensión é a dunha novela curta, trinta e un fragmentos, moi breves en relación coa extensión dos capítulos das novelas realistas tradicionais. O lector das entregas actuais non é coma o do século XIX ou dos comezos do XX que tiña moito tempo para ler. Agora ha de compartir o tempo dedicado á lecturas con outros competidores no lecer, que van desde a TV a internet.

            O antigo folletín tamén ofrecía finais pechados e un autor omnisciente que daba todos os feitos atados e ben atados, sen que fose necesario esforzo ningún por parte do lector. Os criminais ou os malos eran castigados no desenlace.  Xa vimos como aquí o autor opta polo fragmentarismo e que será o lector o que teña que recompoñer a liña argumental. Por outra banda, non hai castigo para os culpables no desenlace, que queda aberto e terá que ser o lector quen supoña o que lles pasará aos que delinquiron.

            A novela está pensada para que teña éxito e por iso actúa en certo xeito como unha ampliación das noticias e reportaxes televisivas sobre asasinatos, corrupcións e asuntos semellantes, tan abundantes no telelixo ou nas reportaxes audiovisuais. O lector, en certo modo, cando le este relato penetra máis no mundo deses personaxes do talk show. Nesta novela, como noutras anteriores deste autor ou dos membros da súa xeración, a presenza do audiovisual, como acontece por outra banda na nosa sociedade, é asoballante. Non esquezamos ademais que o autor é un profesional da televisión, polo que coñece ben estes resortes para chegar ao gran público.

            Mais ao lado deste aproveitamento e adaptación ao presente das técnicas da novela por entregas decimonónica ou dos procedementos da televisión para atraer público, a novela tamén se insire na tradición do relato urbano galego (dos Pérez Placer, Lamas, Risco, Blanco Amor…). O Oregón de Ameixeiras é o equivalente literario actual aos Oria ou Auria dos nosos clásicos. O autor asumiu así mesmo o fragmentarismo e final aberto propios da literatura moderna. A presentación da violencia, do extrarradio, do sexo, do mundo da droga… déixanos ver que o autor ten presentes temas e técnicas da literatura máis moderna que fixeron aparecer na literatura os invisibles dos suburbios, os drogodependentes, a prostitución…, aproveitando as técnicas da chamada non-fiction novel dos Capote, Easton Ellis, o propio Burroghs sen desprezar o realismo sucio de Carver, pois estes seres vencidos do suburbio urbano, en Ameixeiras, igual ca no estadounidense, sempre aparecen redimidos e cunha aura lírica que lles é conferida pola dor e o sufrimento.

            Xa que logo, novela curta, que combina con bo criterio as técnicas propias da literatura ou da cultura de masas para atraer lectores con outras que proveñen do que se considera literatura culta.

A obra, agora en volume único, como resultado da súa condición previa de novelas por entregas conserva a brevidade e máis os capítulos curtos. Editada ademais cunha tipografía de caracteres grandes é moi apropiada para ser degustada polos que hoxe len nas viaxes en tren ou autobús cara ao traballo, polos que agardan nunha estación ou consultorio, en definitiva, para ese sector de lectores que buscan fundamentalmente un entretemento cómodo. Este tipo de literatura é fundamental para os sistemas literarios que, coma o galego, han de procurar os lectores non profesionais ou non concienciados.

Xa que logo, cremos que o autor acertou nesta proposta de literatura popular, porque ademais non esquece a procura da calidade literaria. En fin, unha máis que boa readaptación e reacomodación do folletín tradicional tanto aos tempos actuais como á Galicia de hoxe.

            Só lle apoñemos a eiva de que hai un exceso de crimes e unha pinga de máis de tremendismo. Mais iso é posiblemente un dos tributos do subxénero das entregas.

Manuel Rodríguez Alonso

Un instrumento fundamental: «Dicionario xurídico galego». Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

9 Decembro 2011

Blogs,Críticas,Dicionarios

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre o Dicionario Xurídico Galego, coordinado por Luciano Varela Castro e Xosé Xoán Barreiro Prado.

 

Dicionario Xurídico Galego

Adoita dicirse da linguaxe xurídica que é enrevesada e dificilmente comprensible para o cidadán de cultura media. Os redactores, coordinadores e correctores lingüísticos deste dicionario galego teñen o mérito de pór os termos e conceptos legais do noso ordenamento xurídico ao alcance de calquera lector cunha cultura de bacharelato. Eu non son quen para opinar sobre a súa calidade como obra do eido específico do Dereito, mais como cidadán e lector coido que non se lle pode pedir máis en canto a claridade e elegancia da súa prosa.

A técnica lexicográfica deste dicionario resulta impecable. Aparece a entrada en negrita, seguida da súa categoría gramatical e máis do ámbito do Dereito en que se aplica. A seguir aparece o corpo do artigo ou microestrutura. No remate dánse os posibles sinónimos do termo, os artigos que se poden relacionar con el, o seu equivalente en castelán e o nome do redactor do artigo. Xa que logo, unha técnica lexicográfica impecable.

Contra o tópico de que a lingua do Dereito resulta incomprensible hai que salientar na lingua da microestrutura (o corpo do artigo de diccionario) que os autores empregan un parágrafo dunha extensión que fai doada a lectura. Tamén obvian a complicación sintáctica e priva a orde lóxica, tanto na sintaxe da oración simple como da composta, así como a brevidade das oracións, que nunca se complican sintacticamente. É dicir, a lei ponse ao alcance de calquera lector, como xa dixemos enriba e non aparecen as tachas que adoitan apoñerse á linguaxe xurídica.

En canto ao posible destinatario deste dicionario, é, sen dúbida, o mundo dos profesionais do Dereito e da Administración, mais tamén calquera cidadán que queira achegarse a conceptos do Dereito que calquera persoa culta e preocupada do seu tempo debe coñecer. Por exemplo, a pasada semana (o venres 2 de decembro) o xornal El País incluía un artigo de Peces-Barba onde se meditaba sobre os nacionalismos españois e se manexaban, polo menos implicitamente, os conceptos de nación e nacionalidade. Quen queira unha información meditada sobre o que a Teoría do Dereito e mais o Dereito Constitucional din sobre o tema ten que consultar os artigos deste dicionario. Aprenderá moito e poderá rebater, por exemplo, o esencialismo españolista do citado Peces-Barba. Xa que logo, informarase e gozará.

Por outra banda, o valor deste dicionario para a normalización do galego é grandísimo. Todos sabemos que é fundamental que o galego entre nas ciencias ou en ámbitos como o Dereito. Mais unha forma de normalizar e facer que o galego entre nas ciencias é publicando bos manuais e dicionarios técnicos que expliquen en galego e desde o galego a ciencia e os seus últimos achados. Cando unha obra científica, coma esta, é de calidade non cabe dúbida que tamén os non falantes do galego a consultarán ou mesmo os non galegos.

Xa que logo, é unha obra de consulta que debe estar cando menos en todas as bibliotecas públicas e nas dos centros de Ensino, especialmente nas de Ensino Secundario e Bacharelato, onde existen materias como Historia, Filosofía, Cidadanía… para as que é moi útil a consulta desta obra e mesmo a lectura e comentario na clase dalgúns dos seus artigos.

En canto á lingua, en xeral acertou o equipo lingüístico que se ocupou dos aspectos filolóxicos e de corrección lingüística. Empréganse os procedementos habituais na creación do léxico técnico. Así bótase man do latinismo (tan propio da linguaxe xurídica), das acepcións especializadas dun termo da linguaxe común ou mesmo adáptanse termos populares galegos ou lusismos para a linguaxe técnica do Dereito (nasciturus, xusnaturalismo, achantamento, orzamento…). É coherente coas preferenzas académicas á hora de elixir a forma en –ble ou –aría ou de non empregar coma diante de etc.

O dicionario, nalgúns casos que ofrecen dúbida, opta pola solución académica. Así, o termo xuro é o único admitido e non se acepta interese nesta acepción. A RAG, desde o seu dicionario de 1990, só admite xuro coa acepción de ´renda, rédito´. Así segue no dicionario académico de 1990 e máis no castelán-galego de 2004. Non obstante o Gran Xerais admite a acepción de ´renda, rédito´na entrada interese, aínda que non en xuro (parece que non teñen a mesma opinión o autor do i e o do x). Pola súa banda, o Diccionario Galaxia de Usos e Dificultades considéraos sinónimos equivalentes e descoñece a doutrina académica. Entre os dicionarios de consulta o que non ofrece dúbidas é o recente Superdicionario castelán-galego, da editorial Morgante, que mantén clara a distinción entre xuro-interese, de acordo coa norma académica. Ben é certo, que, cando se facían libros de matemáticas en galego (agora xa non polo famoso decreto feijoniano de plurilingüismo), as editoriais seguían a manter interese, porque iso non lles estragaba a fórmula de i = c . r. .t / 100, que se aproveitaba dos libros casteláns (sabido é, como xa temos dito aquí, que as editoriais no libro escolar adoitan traducir, sen máis, do castelán e aproveitando todo o posíble de fórmulas, ilustracións etc e ata ás veces, con tradutor automático).

Non obstante, os filólogos deste dicionario usan apartado co valor de ´parte dun artigo de lei´. Desde o dicionario académico de 1994, e así segue no dicionario académico castelán-galego de 2004, a RAG establece que nesta acepción debe empregarse o lusismo alínea. De novo, tanto o Gran Xerais como o Diccionario Galaxia de Usos e Dificultades seguen a descoñecer a norma académica. O único que está ao tanto da norma académica é de novo o Superdicionario castelán-galego de Morgante. Estráñanos a decisión do Dicionario Xurídico, máxime tendo en conta que o coordinador lingüístico deste dicionario e dos dicionarios académicos é a mesma persoa (González González). Posiblemente, sexa unha incoherencia debida a que o González é un dos todólogos  (é dicir, especialistas en absolutamente todo) da filoloxía galega, pois aparece como profesor, director de dicionarios académicos, no Atlas, no TERMIGAL, nos cursos de verán… e non sei en cantos cargos máis. Tal acumulación de cargos filolóxicos só a acadou nos seus tempos Constantino García. Non se pode estar a todo. Mais non son nada boas estas incoherencias.

En fin, benvido sexa este dicionario, que é unha obra fundamental para a normativización e mais para a normalización do galego.

Manuel Rodríguez Alonso

O lirismo e a retranca dos contos de Manuel Rivas en «O máis estraño». Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

7 Decembro 2011

Blogs,Críticas,Natureza

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre O máis estraño, de Manuel Rivas.

 

A narrativa breve de Rivas

Xerais ofrécenos neste volume a maior parte da narrativa breve de Rivas. Rivas é xa un clásico da literatura galega e mesmo un dos autores máis lidos en España grazas á tradución ao castelán das súas obras, fundamentalmente no grupo Prisa, polo que hai que darlle a benvida a este volume, pois non debemos esquecer que a consagración definitiva Rivas produciuse cun volume de contos, Un millón de vacas, Premio da Crítica Española de 1989. Outro volume de contos, ¿Que me queres amor?, foi Premio Torrente Ballester de 1995 e, posteriormente, Premio Nacional de Narrativa. Esta obra é unha das que figuran como clásicos da literatura galega de todos os tempos no volume III do Diccionario da literatura galega de Galaxia (2000), que é, hoxe por hoxe, un dos instrumentos canonizadores da literatura galega.

Rivas, xunto con Suso de Toro, é un dos escritores de máis éxito de público, tanto dentro como fóra de Galicia. As súas traducións ao castelán, así como as colaboracións de ambos os dous, en castelán, con El País, a SER ou outras empresas do grupo Prisa danlles unha ampla resonancia. Non esquezamos que El País é o xornal de ámbito estatal máis vendido en Galicia e tanto Rivas como De Toro son habituais nas súas páxinas. Rivas, como De Toro, pertence ao que nalgún lugar chamamos a xeración dos oitenta, grupo de escritores nados no remate da década dos corenta ou ao longo dos cincuenta, que comezan a publicar as súas obras e a ter éxito na década dos oitenta. É a década de ilusión para a literatura galega pois acaba de aprobarse o Estatuto de Autonomía e o galego vai ocupar legalmente espazos que antes tiña vedados. É tamén a década dos premios. O ano 83 é o da Lei de Normalización Lingüística. Nesta década e nos comezos da seguinte a literatura galega acada unha difusión editorial que nunca antes acadara.

Mais, sen desmerecer a súa calidade literaria, o éxito de Rivas ou o de Suso de Toro tamén se debe a que se inclúen no grupo de intelectuais e escritores adscritos ao grupo Prisa, o que lles dá un markéting e unha proxección da que carecen outros escritores. Alguén tan pouco sospeitoso de sectarismo como José Carlos Mainer ten sinalado que o poder cultural centralista do franquismo foi substituído en todo o Estado español por El País e o grupo mediático e editorial ligado a Prisa. Alguén designou os escritores de El País como os Funcionarios Ideolóxicos de Clase, que defenden a situación política creada pola Transición. A súa literatura, cun certo ton de protesta e esquerdismo, realmente deixa a impresión de que no fondo non hai outra organización social posible ca a que nos trouxo a Transición e vellas ideas progresistas de toda a esquerda como a república, o ensino laico, a bandeira tricolor, a igualdade económica… vense como ideais que non foi posible acadar e agora só queda a idealización dos tempos da República, no que Mainer denomina naufragio generalizado de la tradición de la izquierda.

Xa que logo, sen negarlle a Rivas a súa categoría innegable como escritor, hai que situar o seu éxito e a súa produción dentro desta liña. Non esquezamos que El País segue a ser o xornal de ámbito estatal máis lido en Galicia e que todos os venres publica o especial Luzes de Galicia onde son figuras destacadas os Rivas, de Toro, Monteagudo ou Vilavedra, é dicir, o Instituto da Lingua Galega, o Consello de Cultura Galega ou o grupo Galaxia. En definitiva intelectuais orgánicos. A propia política lingüística do suplemento de El País é expresiva deste organicismo: está en castelán e só os artigos culturais se publican os venres en galego. É a forma de diglosia que consagrou a Constitución do 78, que fai que só sexa obrigatorio o coñecemento do castelán, mais non o das outras linguas do Estado.

Dito isto, Rivas nos seu relato breve ten unha indubidable calidade literaria. Como xa dixemos a verdadeira consagración de Rivas produciuse co primeiro volume de contos Un millón de vacas (1989), que abre esta reunión de relatos breves. O conto que dá título a todo o volume é xa un clásico do relato breve galego actual. Tense sinalado neste libro a mestura de varias tradicións e temas: a combinación entre o rural e o urbano na actual sociedade galega, o realismo sucio, a pegada das técnicas do conto tradicional ou de narradores como Cunqueiro ou Fole, a interpretación da cultura galega como mestura de culturas, a épica dos oficios desprezados como os de mariñeiro ou emigrante, a aparición do suburbio das cidades galegas…

O segundo volume de contos que se nos ofrece é Que me queres, amor? (1996). Nel figura un dos relatos breves emblemáticos da última literatura galega, o célebre “A lingua das bolboretas”. Quizais sexa un dos textos onde mellor se representa o tema da memoria histórica e a forma en que a trata a xeración de Rivas e mais os intelectuais orgánicos de El País. O vello ideal progresista da República e do ensino público e laico non foi posible na Transición. Por iso, o autor trata o tema coa melancolía da derrota. O lector das páxinas de El País le o texto e consólase e di que non houbo máis remedio que aceptar a monarquía ou que o ensino privado estea a acabar co público e laico, precisamente grazas á Constitución que eles tanto defenden… Mais non se podía facer máis. O ler o texto consólanos… É a melancolía da derrota. A este tema únense os característicos de Rivas, que xa vimos máis arriba.

O terceiro volume recollido é As chamadas perdidas, de 2002. Aparecen de novo tratados con solvencia os temas típicos de Rivas xa sinalados: o cambio dos costumes e a modernización de Galicia aparece ben tratado en “A mirona”, o tardofranquismo e máis a pervivencia deste franquismo está en “O heroe” ou “A duración do golpe”. Tamén aparecen os temas típicos de Rivas como a épica da emigración ou dos mariñeiros ou o mundo novo do suburbio urbano ou mesmo esa mestura de rural e urbano da cultura galega dos oitenta e noventa. Tampouco faltan as referencias a Galicia como cultura aberta e asimiladora de todas as innovacións e influencias foráneas como se dá na música popular das orquestras e dos grupos de rock ou no galinglish dos mairiñeiros.

Por fin Contos de Nadal (2003) relacionan todos estes temas dun xeito moi orixinal co Nadal, na tradición dos contos de Nadal. Os tres relatos curtos que pechan o libro non desentoan da calidade dos libros anteriores.

Xa que logo, a adscrición de Rivas ao grupo de El País, non é óbice para recoñecerlle á súa narrativa curta a categoría de clásico da literatura galega, pois mestura de xeito acertado as técnicas do relato breve tradicional galego ou mesmo da narrativa breve galega desde o Rexurdimento a novas técnicas como as do realismo sucio ou as do novo xornalismo. Por outra banda, como ben sinala no mellor estudo que se lle ten dedicado á obra de Rivas no seu conxunto, Reexisntencia. A obra de Manuel Rivas, de Isabel Castro Vázquez, a obra de Rivas é toda ela unha lección de reexistencia ou exaltación da cultura galega, que sabe modernizarse e adaptarse aos novos tempos para así pervivir reinventándose continuamente. Por outra banda, Rivas ensínalle ao pobo galego a épica de ser mariñeiro ou emigrante, a nosa capacidade de apertura e asimilación da novas culturas é técnicas, facendo que os galegos desbotemos os tópicos que algúns medios fan correr sobre a nosa pechazón, atraso ou falta de capacidade para nos adaptarmos ao mundo moderno e globalizado.

Pero ademais Rivas é un gran mestre da lingua e manexa como ninguén o lirismo ou a retranca. Mostras deste lirismo son oracións como O medo, como un rato, roíame os adentros (páx. 102), os coellos teñen orellas tesas como follas de eucalipto… (páx. 120). Este lirismo da prosa narrativa de Rivas é un dos seus engados. Cómpre sinalar así mesmo, como xa fixemos a propósito de Polaroid hai poucos días, que Rivas dá co rexistro adecuado do galego urbano que sen transgredir a norma, se ve como verosímil. En fin, non menos encanto ten a súa presentación da Coruña como a cidade liberal e progresista herdeira do vello liberalismo progresista do XIX ou do galeguismo progresista e republicano das Irmandades da Fala. Se amais disto, se conta co apoio de El País e o seu grupo, pois o éxito está asegurado. E ben merecido este éxito.

Xa que logo, o libro non só debe ser adquirido polos admiradores de Rivas, senón tamén por todos aqueles que gusten do relato breve que ofreza amenidade e calidade. É un bo galano para estas festas do Nadal, pois ademais a brevidade dos relatos, algúns microrrelatos, permite ir lendo aos poucos sen perder ningunha liña argumental. Por iso, lectura ou relectura moi boa para estas vacacións do Nadal, máxime cando un dos libros é Contos de Nadal.

Manuel Rodríguez Alonso

Desvelar o tempo dunha figura fundamental: crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Luís Soto. A xeira pola unidade galega», de Xurxo Martínez

30 Novembro 2011

Críticas,Crónica

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Luís Soto. A xeira pola unidade galega, de Xurxo Martínez González.

 

Para non esquecer

A desmemoria histórica interesada fai que quen foron figuras sobranceiras do exilio ou do antifranquismos pasen a ser esquecidas, porque non lle convén ao poder vixente que se lembren os seus feitos e mais as súas ensinanzas. A cultura oficial e politicamente correcta de hoxe non tolera os que defenden a autodeterminación ou que simplemente seguen a declararse marxistas ou que non aceptan a sociedade de mercado neoliberal como a única forma posible de organización social. Por iso, parabéns para esta coidada biografía de Luís Soto, que nos ofrece un investigador mozo como é Xurxo Martínez.

Luís Soto foi unha figura senlleira do antifascismo e da loita antifranquista. A súa militancia lévao antes da Guerra Civil ao sindicalismo e ao Partido Comunista. A súa convicción nacionalista faino loitar pola fundación dun partido comunista galego, mais bate co centralismo do PCE español. Participa na fundación da UPG e o gran contacto entre o exilio republicano marxista e os mozos de Brais Pinto e os fundadores da UPG. Martínez González percorre toda a peripecia vital, mais tamén ideolóxica de Soto.

A primeira parte da biografía abarca desde 1902, ano de nacemento de Soto, a 1931, data da proclamación da II República. Ao presentarnos a infancia e xuventude de Soto, Martínez recrea moi ben a Galicia do primeiro terzo do século XX e ofrécenos unha imaxe dunha Galicia onde inzan os mestres de ideoloxía progresista (os pais de Soto) ou as asociacións agrarias. Tamén a Galicia dos emigrantes retornados de América, que non só traen cartos ou desenganos, senón tamén ideas e libros novos e revolucionarios, como o tío do propio Soto. Xa que logo, desbota o tópico da Galicia rural conservadora e católica e estamos ante unha colectividade onde non son alleos o progresismo, o sindicalismo e mesmo o socialismo ou o anarquismo.

Como tantos do seu tempo, Soto marcha á emigración arxentina con só dezasete anos, para volver, derrotado, coma o pai de Migueliño de Castelao, en 1921. O autor, con evidente acerto, alude á tremenda situación que está a crear entre os mozos galegos a guerra de Marrocos na década dos vinte. En África pasará Soto tres anos como soldado. De volta do servizo militar, Soto converterase en mestre, mais nun mestre laico, que retira da aula todos os símbolos relixiosos.

A chegada da Segunda República supón unha grande ilusión para Soto. Cómpre que o lector se fixe na ATEO (Asociación de Trabajadores de la Enseñanza de Orense) e comprenderá mellor a xenreira que Franco tivo contra o ensino público e que seguen a manter os seus actuais continuadores. Nesta etapa Soto pasa a ser un activo militante do PCE. O lector pode atopar non libro non só unha boa análise non só da vida de Soto nos tempos da República, senón tamén do ambiente político-social deste momento.

A terceira parte dedícaa á actividade de Soto durante a Guerra Civil. Desenvolve moi ben as relacións Soto-Castelao, así como o labor propagandístico realizado por Castelao-Soto entre os emigrantes galegos de América (Nova York, A Habana…). A fuxida de Soto cara á zona republicana é unha verdadeira novela de aventuras, que o historiador relata con bo pulso. Despois analiza polo miúdo a actividade de Soto durante a guerra, a prol da República. Unha sección importante é a xa devandita colaboración Soto-Castelao.

A cuarta parte presenta a actividade de Soto no exilio mexicano, entre 1939 e 1950. Asistimos ás actividades de Soto para articular e unir a oposición antifranquista no exilio, o choque entre o seu nacionalismo e a política centralista do PCE, á fundación do Fogar Galego ou á edición de publicacións. Debe lerse a influencia de Soto sobre Castelao cando este define o seu concepto de nación aplicado a Galicia en Sempre en Galiza. O autor tamén explica polo miúdo como se foi realizando a creación da revista Vieiros, a partir de precedentes como Saudade. Constituído o Padroado da Cultura Galega de México en 1959 xurdirá a revista Vieiros, dirixida por Carlos Velo, Florencio Delgado Gurriarán e o propio Luís Soto. O autor analiza acertadamente o impacto desta revista en Galicia, especialmente entre o grupo madrileño de Brais Pinto e sobre a UPG.            Dende os anos sesenta, Soto pode volver a Galicia. O libro incardina agora a vida de Soto con acontecementos fundamentais da última historia de Galicia como a fundación da UPG, a homenaxe en Ourense a Celso Emilio Ferreiro en 1966 ou os movementos nacionalistas e marxistas de oposición no tardofranquismo . Nesta etapa Martínez sinala acertadamente como a visión que de Castelao ofrece Soto (a do político republicano, antifascista e nacionalista) é a oposta á do grupo Galaxia, que incidía sobre o Castelao escritor, pintor e humorista. Cómpre ler tamén a xenreira que lle producían as emisión radiofónicas do Padroado, en 1966, ao o hoxe é presidente de honra do PP, Manuel Fraga, daquela ministro de Información de Franco ou como impediu este mesmo personaxe a difusión do número 3 de Vieiros.

En fin que se queremos comprender mellor a Galicia actual e máis a do inmediato pasado, así como coñecer unha das grandes figuras da nosa historia recente, cómpre ler este libro. Gústanos ademais que o autor empregue, aínda que non estean recollidos polo VOLGa, termos como feixismo, feixista ou antifeixismo. É un acerto así mesmo aludir sempre a Franco como Atila e agrádanos que non considere pexorativo un termo como bolxevique, que non dubida en aplicar a Soto. Non nos gustan tanto, máxime nun autor que é licenciado en filoloxía galega hiperenxebrsmos ou castelanismos como pitelo por cigarro, retrasar no canto de atrasar ou o emprego de marzal, adx., ´propio do mes de marzo´, no canto de marzo.

Manuel Rodríguez Alonso

 

 

«Polaroid», de Suso de Toro: cando a innovación xa é un clásico. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

28 Novembro 2011

Blogs,Críticas,Narrativa

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre os 25 anos da publicación de Polaroid, de Suso de Toro.

A innovación xa é un clásico

Cúmprense agora vinte e cinco anos da publicación de Polaroid. A obra foi recibida daquela por moitos críticos como unha innovación na literatura galega. Ben é certo que houbo voces en contra, mais a opinión caeu máis do lado das gabanzas. Axiña pasou a ser obra de lectura en moitos institutos, porque os rapaces conectaban co que alí se contaba. Desde o meu punto de vista, a canonización definitiva viralle dada pola inclusión no volume Obras do Diccionario da Literatura Galega, de Galaxia, que opera como o gran canonizador de obras da literatura galega contemporánea, habitualmente con claro acerto.

Hoxe, aos vinte e cinco anos da súa primeira edición, Polaroid é unha obra de referencia na historia da literatura galega contemporánea. Polaroid supón, entre outras cousas, a entrada na novela do mundo urbano galego, especialmente os barrios das cidades, da década dos oitenta e máis concretamente dos anos da salvaxe reconversión industrial de Solchaga. Cando sae do prelo Polaroid (o ano 1980), a novela galega era, agás excepcións, unha novela culturalista. A historia ou os personaxes intelectuais, ao xeito dos protagonistas da novela da xeración Nós, privaban na novela galega daqueles anos (non en van Casares dixera no ano 75, no Alamanaque de Galaxia, que o futuro da novela galega tería que entroncar coa novela de Nós).

Algúns títulos inmediatamente anteriores ou contemporáneos de Polaroid proban este culturalismo da novela galega daquela década: Scorpio (1986), Bretaña Esmeraldina (1987), Os mortos daquel verán (1987), No ano do cometa (1986), Xa vai o griffon no vento (1984), Tertulia (1985), O enxoval da noiva (1988)… O certo é que na novela galega primaba o culturalismo naquela década, malia o éxito en 1984 da primeira novela policial galega Crime en Compostela.

Polaroid presentaba o mundo urbano da década dos oitenta, pero non o centro, senón a periferia. A cidade de Polaroid eran os barrios afectados pola reconversión brutal do neocapitalismo de Felipe González e Solchaga. A novidade de Polaroid neste eido non reside tanto en presentar o mundo urbano (iso xa estaba nalgúns anacos de Os camiños da vida, en Adiós María, en Blanco Amor…), senón o mundo urbano e proletario das novas cidades galegas da década dos oitenta cos seus parados, emigrantes retornados de Europa, campesiños de orixe instalados agora na cidade, a nova delincuencia relacionada coa droga… Os barrios periféricos e os seus problemas da década dos oitenta entraron na literatura galega. Iso explica o seu éxito entre os lectores dos institutos de bacharelato.

Aínda que incluído dentro do xénero da narrativa Polaroid, dun xeito posmoderno, rompe co xénero canónico do relato, pois aparecen desde parodias de manifestos ata anacos en ton de caricatura que podemos emparentar co novo xornalismo (o día de caza de Fraga). Non obstante, o libro, malia os seus distintos narradores ou esta mestura de xéneros, queda unificado ante o lector polo predominio da cidade, dos barrios periféricos da cidade. Realmente o lector sae, tras a lectura do libro, coa sensación de que o protagonista colectivo é a periferia urbana dos anos da reconversión industrial socialdemócrata.

Nos relatos breves, algúns case que microrrelatos, falan as voces do suburbio e aparecen tamén os personaxes deste mesmo ámbito. “Colacao” enfróntanos co maltrato e o alcoholismo; noutros casos os personaxes representan o mundo do agro que, a partir dos sesenta, abandonou a aldea para instalarse na cidade (“Un mal momento”). A delincuencia xuvenil urbana, froito da crise económica e mais da extensión da droga aparece en “Caída” ou “Chaman á porta”, “O quiosco de Mauro” ou “Ligando buga”. O realismo sucio mesturado co novo xornalismo e a parodia da pornografái aparece en “Carlos meu amor”. Non faltan os personaxes e argumentos emparentados co absurdo, o surrealismo ou os personaxes e tramas da Nova narrativa como “Un mal espertar” ou “Nada pola mañá”.

Todos estes textos urbanos producen no lector, como xa dixemos, a impresión dun protagonista colectivo, que é o devandito suburbio. Moitas veces, botando man da técnica obxectiva, temos a impresión de que o autor gravou retallos de conversas urbanas que pon diante de nós. A lingua, con cheísmo ou cun feixe de castelanismos, resulta acaída para este mundo do suburbio, pois é a lingua galega do suburbio, apartada tanto do estándar como da fala propia do agro. Velaí como a incorrección lingüística se converte en acerto estético.

A serie “Apoteose do churrasco” mestura nas súas diversas partes distintos tipos de textos, desde o relato breve ao manifesto, de xinea vangardista, pasando polo novo xornalismo e a parodia na pseudorreportaxe sobre un día de caza de Fraga. Aí figura tamén o famoso “Manifesto Kamikaze”, de tons que lembran o célebre “Máis alá”. A parodia quere amosar o desencanto coas forzas culturais e sociais galegas que, coa chegada da autonomía, se converten en estómagos agradecidos e constitúen ese fenómeno que hai uns días o propio Suso de Toro denominou “a compra de vontades”.

En definitiva, é o desencanto ante o que trouxo a Constitución do 78 e o Estatuto de Autonomía do 81, ante a pervivencia do franquismo, en definitiva, en Galicia, mais lexitimado en certo senso pola “compra de vontades” dos que dicían ser oposición antifranquista no remate dos sesenta e nos setenta. Mais tamén crítica ante un nacionalismo, político e cultural, acomodaticio, que segue a repetir os mesmos tópicos, comodamente instalado na oposición pagada e sen tentar conectar de verdade coa sociedade civil galega. A desmitificación é unha das características da literatura actual e a fe que Polaroi acada o obxectivo nestes textos.

Xa vimos ao referírmonos aos relatos urbanos que Polaroid presenta unha visión en fragmentos da cidade, especialmente do suburbio, asolagado pola reconversión industrial dos oitenta. O lector terá que ir artellando estes fragmentos, que parecen sucesivas reportaxes grabados nun vídeo en distintos momentos e lugares da cidade, mesmo dan a impresión de seren anacos de noticias de xornal ou de telexornal sobre a vida na cidade ou mesmo gravacións de conversas dos propios cidadáns sobre eses feitos. Velaí un dos acertos estruturais da obra. Por outra banda, a mestura de tipos textuais e de técnicas (realismo sucio, novo xornalismo, caricatura, pastiche…) danlle á obra un carácter multixenérico, característico da chamada narrativa posmoderna. E xa dixemos, que a lingua inzada de erros (castelanismos, cheísmo, algunha colocación incorrecta do pronome átono…) reproduce o galego popular do suburbio, por oposición ao galego estándar e tamén ao galego do agro. Convén esta lingua co tema e marco da obra.

Xa que logo, por todas estas razóns, cómpre reler neste vinte e cinco aniversario da súa publicación Polaroid.

Manuel Rodríguez Alonso

«Extramunde», de Xavier Queipo, o último Premio Xerais: unha novela de calidade. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

15 Novembro 2011

Críticas,Narrativa,Premios_Xerais

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre  Extramunde, de Xavier Queipo. Reproducimos a maior parte da recensión:

O último Premio Xerais

Como xa temos afirmado, os premios poden recibir todas as críticas que se queiran, mais é indubidable que algúns destes galardóns serven para darlle visibilidade á literatura e no eido da literatura galega o premio máis relevante é o Xerais, de tal xeito que podemos dicir que o curso literario remata co seu outorgamento e o seguinte ano literario comeza coa publicación deste premio. A novela galardoada este ano, Extramunde, cumpre con ser unha novela de calidade e ao mesmo tempo de doada e entretida lectura para calquera tipo de público.

A novela aparece articulada en catro partes, un introito e mais un epílogo. A primeira e a cuarta e derradeira partes transcorren en terra, mais en dous extremos do mundo. A primeira en Galicia e a derradeira en Borneo. Esta disposición é un dos acertos estruturais: realmente, a vida, nos dous cabos do mundo, non é tan diferente. Posiblemente, o único que realmente distingue os conquistadores occidentais dos aborixes do Extremo Oriente non é outra cousa que a potencia destrutora e bélica, baseada nunha técnica superior, dos occidentais. De superioridade ética occidental ningunha. Ata a cultura oriental de Borneo, tamén teocrática, é menos cruel e máis apegada á natureza ca a castelá señoreada pola Inquisición.

Queipo recrea na primeira parte a Galicia do Imperio español e dos Filipes, seguindo así a liña aberta por outros novelistas galegos como Conde, Rábade, Castro ou Calveiro (citamos de memoria). É a Galicia escura da Inquisición, mais tamén unha Galicia de incipientes librepensadores, como o crego e capitán López, de curas ilustrados naturalistas (como Bernardo de Campaña) e aberta a Europa e ao progreso, especialmente polos seus portos.

Queipo, nesta primeira parte, crea personaxes que pertencen a tópicos, ben deseñados ao longo da tradición literaria. Combina na súa creación diferentes tipos. Así o abade Augusto é por unha banda unha especie de Arcipreste de Hita, con algo de goliardo, mais tamén un crego lascivo propio da literatura popular e tamén un fanático inquisidor. As imaxes e comparacións animalizadoras fano parecer unha figura de Bestiario medieval: bandullo de batracio, ollos de becerro, ceiba en urro unha gargallada… O mesmo acontece coas personaxes femininas, onde vemos que o literario, especialmente os modelos da literatura española como a Celestina ou as mulleres cervantinas das ventas sen idealizar, tipo Maritornes, teñen unha grande influencia sobre as figuras de María a Cuca ou María Becerra. Os capitáns Mourelle e Sousa tamén se moven dentro do tópico esperado dos capitáns do Imperio español dos Filipes.

Así pois, o lector maduro e ben formado atópase con modelos xa esperados. Son personaxes (o mesmo acontecerá cos das outras partes) que responden a modelos e tópicos literarios previos: o escribán Manuel de Xurés, o naturalista Bernardo de Campaña, o Roxo de Extramunde ou os aborixes de Borneo. Mesmo cómpre dicir que algúns destes modelos remiten ao cine (o caso máis claro é o psicópata capitán Sousa, que lembra todos os cinematográficos capitáns de barco que, co seu autoritarismo psicopático e cruel, provocaron motíns).

É isto é así, porque cremos que Queipo quixo construír unha novela literaria e cinematográfica. Nos textos en que remata a súa obra Ártico 2.0, Queipo analiza as características que debe ter unha narrativa do mar e sinala que nela son fundamentais aventuras como os encontros con piratas, a posible aparición de seres fantásticos e míticos no mar, as grandes tormentas, as descubertas de terras e pobos descoñecidos e a dificultade da vida no mar aberto con enfermidades como o escorbuto, capitáns crueis, dieta monótona, augas chocas para beber… E iso é o que vai aparecer nas dúas partes centrais, onde a novela se centra na navegación, desde Betanzos ata rematar en Borneo.

Malia as case catrocentas páxinas que ten a novela, a intriga está ben levada de feito que o interese do lector non decae ao seguir a peripecia vital dos condenados da Inquisición, desde a prehistoria da súa condena, ata o desenlace final en Borneo, despois dunha arriscada navegación onde non faltan os motíns, os ataques de piratas, as tormentas nin todo aquilo que resulta propio dos relatos de aventuras marítimas.

Outros acertos da novela son o acaído uso do simultaneísmo especialmente na primeira parte, a utilización da literatura popular galega dos Séculos Escuros (moi ben traballados están os contos populares do cego de Zas) ou a sintaxe e en xeral a linguaxe empregada polo narrador, cun ton solemne e ata cun algo de arcaísmo, mais que non imposibilita a lectura doada para un lector actual. Nese sentido tamén merece parabéns a inclusión na narración de textos alleos ao narrador como son as transcricións das anotacións do escribán Manuel de Xurés, os contos do cego de Zas ou o epílogo final debido ao mercador e naturalista portugués Gabriel García.

Xa que logo, novela en que o peso da tradición literaria e mesmo cinematográfica é moi grande, desde a creación dos personaxes ata a liña argumental, especialmente no referido á peripecia aventureira e mariñeira. Un lector maduro e afeito á literatura recoñecerá, como xa vimos, personaxes e situacións como habituais na tradición literaria. Gozará con este recoñecemento. O lector novel gozará dunha aventura moitas veces con características cinematográficas e coñecerá mellor non só o mundo do mar na época das descubertas, senón tamén a Galicia dos tempos dos Filipes e do Imperio español. Gozará tamén coa literatura popular galega presente tanto na narración principal como nas narracións de contos populares do cura de Zas. Intuitivamente decatarase de que esta literatura popular era a única que existía en Galicia no Século de Ouro castelán.

Por todo isto, a novela é acaída como regalo para estas festas do Nadal, posto que pertence a esa literatura que sendo popular e non arriscadamente innovadora, utiliza procedementos propios da literatura de calidade, que hoxe por hoxe xa son asumidos pola maioría dos lectores sen estrañeza.

(…)

Manuel Rodríguez Alonso

«Poñente», de Pere Tobaruela: novela breve mais ambiciosa. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso

2 Novembro 2011

Blogs,Críticas,Narrativa

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Poñente, de Pere Tobaruela.

Novela breve, mais ambiciosa

Pere Tobaruela mestura nesta novela dous tempos: o presente, co desenvolvemento dunha relación amorosa, e mais o pasado (a época do reinado de Isabel II), coa historia dos industriais cataláns establecidos na costa galega para desenvolver a industria da salga da sardiña, e mesmo outros negocios relacionados co mar. A proposta é un acerto e, en xeral, está moi ben desenvolvida.

A novela aparece articulada en dous tempos e en dous espazos: a actualidade e o reinado de Isabel II; Galicia e Cataluña. A profesora catalá Carme relata en primeira persoa a súa relación amorosa con Sarela, que naceu e vive na Pobra do Caramiñal. Ao mesmo tempo, investiga sobre os industriais cataláns establecidos na Pobra e dedicados á salga durante o reinado de Isabel II, nos anos previos á Gloriosa. En terceira persoa aparece o relato referido á actividade e á vida destes industriais cataláns. Mesmo pode supor o lector que a narradora en terceira persoa é a propia Carme, que, por medio da novela, reconstrúe a vida dos investigados, pois, como acontece nas novelas históricas, a imaxinación do novelista completa o que non din os documentos, iso si, por medio de suposicións verosímiles.

O autor presenta así mesmo unha Galicia decimonónica que desfai o tópico do ruralismo e do atraso. As localidades costeiras como a Pobra son presentadas como focos de modernidade, cun capitalismo incipiente que fai que a fidalguía pase a ter un papel secundario, se ben pacta co novo capital. Definitivamente o ludismo de cregos e fidalgos aparece vencido na novela.

No eido do negativo consideramos que algúns personaxes da novela, como Carlos, caen no tópico e ata na novela decimonónica de tese. Para que unha muller rompa co seu home e elixa outro tipo de relación non cómpre converter este nun maltratador. Iso non é máis que un recurso fácil e demagóxico para conectar cun suposto tipo de lector marcado por prexuízos similares aos do antigo machismo. Por outra banda, os malos tratos tanto están presentes nas relacións homosexuais coma nas heterosexuais e na novela hai unha idealización das primeiras. Eu coido que sobra esa militancia.

Tamén resulta pesada esa moralina sobre a actividade profesoral, os claustros, a interculturalidade ou a disciplina nos institutos con rapaces de distintas etnias. Soa ao peor da novela xuvenil de profesor, da que afortunadamente parece que nos vemos libres na actual narrativa galega, pero que aquí tenta rescatar o autor. Así mesmo debería evitar tópicos coma ese da cita de Otero que presenta Santiago como a aldea máis grande do mundo (páx. 197). Esa frase, por moi de Otero que sexa, só é un tópico de quen non coñeceu  a aldea, empezando polo propio Otero, que era, dígase o que se diga, un señorito de Ourense, que tiña terras e casa na aldea. Con isto que ninguén pense que descualificamos a Otero, mais a realidade é a realidade. A aldea de verdade está en obras como As memorias dun neno labrego de Neira Vilas, por exemplo.

A novela, aínda que nada se di, parece ser unha tradución do catalán. A tradutora usa en xeral unha lingua acertada na liña do chamado galego identificado. Cómpre salientar o bo uso que fai do infinitivo conxugado, do posesivo de respecto mi, o predominio das formas comparativas ca/coma sobre que/como ou a construción do complemento directo de persoa sen a preposición a, mesmo cun indefinido como alguén (páx. 43). Nalgún caso emprégase lle no canto de lles mais non é o habitual: díxolle ós homes (páx. 89).

Malia este bo nivel da tradución hai erros que deberían corrixirse en futuras edicións, que, sen dúbida, terá a novela. Así non debe empregarse o verbo cesar como transitivo nin pasivo, como ben recolle toda a tradición normativa galega. Iso é unha influencia do mal castelán: Narváez foi cesado (páx. 176).  Nalgún caso incórrese na ultracorrección a propósito do uso de te/che: Xa, xa te vexo a cara (páx. 182). Na páxina 197 dise Saímos do aparcamento… e na 199 deixamos o coche no aparcadoiro. Sabido é que aparcamento é o feito de aparcar e aparcadoiro o lugar onde se aparca. Por outra banda, pube en galego é feminino e non masculino: rasurar o pube (páx.146).

Como sei que hai algúns lectores que gustan destes comentarios filolóxicos só quero engadir algunha cousa máis. Malia o que fai a xeneralidade dos dicionarios galegos e mesmo o de usos e dificultades de Galaxia adega e bodega non son sinónimos en todas as súas acepcións segundo a RAG, como aparece usado nesta novela. A RAG establece que, referido aos barcos, só debemos usar bodega e non adega, e iso xa desde o seu dicionario de 1990. Esta postura mantense no de 1997 e no castelán-galego de 2004.

En canto ao uso do posesivo con nomes de parentesco a norma xeral indica que o artigo nestes casos pode eliminarse. Mais o certo é que no galego actual os gramáticos máis solventes indican que debe usarse este artigo cos nomes de parentesco de relación horizontal (como muller, home, marido). Por iso, non nos soan ben oracións como Miña muller díxome que andaba por aquí… (páx. 103).

Cremos que se abusa ás veces do reflexivo ou pseudorreflexivo. En galego non soa ben Margarida cambiouse de vestido (páx. 107). A propia RAG propón a forma intransitiva cando aparece o complemento de réxime, como se pode ver nos exemplos do dicionario castelán-galego de 2004 na entrada cambiar, acep. c, 1: Cámbiate e ven dar un paseo…/A cantante cambiou de traxe varias veces. O que xa non me parece asumible é mentres se axustaba a camisa e os tirantes… (páx. 110).

Xa que logo, boa novela, malia esas eivas que xa sinalamos, e tamén, en xeral boa tradución. Se facemos eses comentarios lingüísticos e porque moitos lectores gustan deles e por deferencia cara á tradutora, que noutra ocasión non só leu a crítica, senón que mesmo corrixiu o corrector. Nesta procesión de caladiños que adoitan ser a literatura e filoloxía galegas, e mesmo a cultura galega en xeral, iso sempre é de agradecer.

Manuel Rodríguez Alonso

Propostas para traballar co dicionario, a partir do «Dicionario Xerais de Primaria»

24 Outubro 2011

Dicionarios,Didáctica

Manuel Rodríguez Alonso inicia a publicación, no seu blog, Bouvard e Pécuchet, dunha nova sección, con carácter semanal, onde propón exercicios para mellorar o uso da lingua entre os escolares de Primaria primeiro ciclo da ESO empregando o dicionario. O dicionario que se toma como referencia para estes exercicios será o Dicionario Xerais de Primaria, do que son autores o propio Manuel Rodríguez Alonso e Xosé Feixo Cid.

Traballo co dicionario 1

Iniciamos hoxe unha nova sección de periocidade semanal neste noso blog onde proporemos exercicios para mellorar o uso da lingua no alumnado de Primaria e do primeiro ciclo da ESO partindo do emprego do dicionario.

Tomaremos como base para a formulación dos exercicios e mais para a súa resolución a utilización do Dicionario Xerais de Primaria, do que somos coautor. Por iso aludiremos sempre a este instrumento de consulta coas siglas DXP.

Non todos os dicionarios son iguais

O dicionario é o libro dos libros, posto que está pensado para axudar a comprender todos os demais libros. Mais non todos os dicionarios son iguais.

Non imos entrar agora a examinar os diferentes tipos de dicionarios que podemos atopar. Non obstante, hai un dicionario que nos interesa aquí: o dicionario escolar.

Moitos coidan que un dicionario escolar é simplemente unha redución ou resumo dos dicionarios xerais.  Un dicionario escolar (por outros denominado didáctico) non é un dicionario reducido ou resumido, senón un dicionario pensado para os estudantes.

A partir de terceiro de Primaria comeza a aconsellarse aos alumnos que empreguen o dicionario. Nós, tendo isto en conta, elaboramos un dicionario de 14 000 entradas e máis de 26 000 definicións. Para elaborarmos as entradas e as definicións, tivemos en conta o que consideramos que debe saber un alumno ao rematar Primaria. Como o dicionario non é só para usar na materia de Lingua, tivemos moi en conta tratar o léxico que aparece habitualmente nos libros de texto que emprega o noso alumnado. Así mesmo tivemos especial coidado en que no dicionario se reflectise a realidade galega.

O dicionario, como todos sabemos, é o gran libro creador de identidades, pois nel atópase a lingua toda a lingua, e a lingua é a mellor expresión dunha comunidade posto que  nas súas palabras se atesoura todo o saber e todas as arelas e características da devandita comunidade.

Por iso, queremos facer unha serie de reflexións para que se poida usar mellor o dicionario, especialmente o dicionario escolar.

O coñecemento do dicionario

Antes de nada, os alumnos e alumnas han de coñecer o que é un dicionario. O dicionario é un libro de consulta que vale non só para lingua, senón para todas as materias e mesmo para a vida en xeral.

No dicionario as palabras aparecen ordenadas alfabeticamente. Isto supón que os alumnos han de manexar ben e con rapidez o dicionario. Por iso, cómpre realizar exercicios de motricidade co dicionario (pasar as páxinas, cálculo aproximado de por onde cae cada letra etc.). Debemos dicirlle ao alumnado que as palabras van ordenadas por columnas e que aprendan a beneficiarse das palabras guía.

Mais o dicionario, non só serve para buscar o significado das palabras, senón que nos permite clasificalas morfoloxicamente, coñecer as formas máis correctas ou aconsellables etc. Imos presentar aquí, unha vez á semana, exercicios para o alumnado e mesmo comentarios para o profesorado que permitan tirar máis proveito do dicionario.

Así mesmo, explicaremos as razóns que nos levaron a optar por unhas formas e non por outras, que mesmo poden estrañar aos profesores que lean este dicionario (penso, por exemplo, no xénero de lentes ou nada, na inclusión de brote como forma correcta etc.)

Xa que logo imos comezar, posto que o movemento hai que demostralo andando.

Coñece o teu DXP ou dicionario escolar.

Para que te vaias familiarizando, propoñémosche que abras o teu DXP ou o teu dicionario escolar polo comezo da letra A.

Mira a páxina 1, mais devagar. Observa que non son iguais todas as letras.

Responde o seguinte, tras observar con atención esta devandita páxina 1.

1.Por que aparece no medio e medio da páxina a letra A tan grande e cunha cor diferente?

2.Que letras son de igual cor á deste A?

3.Por que cres que teñen a mesma cor?

4.Nalgunhas palabras, como nos casos de á1 e á2 aparecen uns números na mesma cor dos casos anteriores? Para que cres que serven estes números?

5.Non obstante, a maior parte do texto da páxina do dicionario aparece escrito en dous tipos de letra que os que se dedican á tipografía denominan letra normal e cursiva? Explica para que se emprega, ao teu parecer, no dicionario a letra normal e máis a cursiva.

6.Que significa a abreviatura OBS, que aparece en catro ocasións nesta páxina.

Para ver toda a proposta completa, continuar aquí.

Historias urbanas: Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Ninguén», de Fran Alonso

19 Outubro 2011

Blogs,Críticas,Narrativa

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Ninguén, de Fran Alonso.

Historias urbanas

Os dez relatos breves que compoñen este libro de Fran Alonso presentan unha boa radiografía, tanto física como espiritual, nas nosas cidades e das persoas que as habitan.

Alonso articula os dez relatos a través dunha serie de hoax e fai que o derradeiro dos relatos se basee neste tipo de mensaxes electrónicas. Non obstante, o lector tamén pode entender o conxunto dos dez relatos breves, nalgúns casos case que microrrelatos, como unha historia de personaxe colectivo, que podería ser unha comunidade de veciños de calquera das nosas cidades.

Nos relatos breves Alonso toca moitos rexistros. No primeiro relato, “Veciños”, o autor manexa con destreza o humor e mais o final en paradoxo. Pola contra, “Home Vello e Muller Vella” transita polos camiños do fantástico ou do marabilloso. “Estilo de vida” lévanos ao terreo da caricatura. “Vacacións” crea unha atmosfera kafkiana, que nos amosa como a nosa civilización é un monstro con pés de barro, pois o fallo dunha tarxeta pode desencadear case unha catástrofe vital. “Ninguén”, pola súa banda, emparenta o texto coa literatura do absurdo urbana e mesmo co mellor da Nova Narrativa. Se queremos algo de realismo social ben feito, de novo con boas doses de humor e ironía, cómpre ler “O edificio Benestar Social”.

A soidade urbana, que pode levar á tolemia ou a buscar relacións persoais na rede, aparece moi ben trazada en “Pola boca morre o peixe” ou “Esperando”.

O relato que pecha o libro, “Lista de correo”, non só é unha reflexión sobre os hoax, senón unha presentación axeitada da nova forma de vida e de relacionarse que achegou a rede.

Deixo para o final “Comunidade literaria” onde o autor, con boas doses de ironía e xenerosidade, trata das sempre difíciles relacións entre escritor e crítico literario, que resolve moi ben coa figura da lectora.

Non quero deixar de destacar neste libro o inxente labor de modernización do galego que realiza o escritor. As novas realidades do mundo técnico e do lecer urbanos aparecen acertadamente nomeados en galego, sen ningún tipo de complexo. Obras coma esta fan que se supere dunha vez por todas o famoso complexo lingüístico do que falaba Ramón Piñeiro, é dicir, o que di que o galego non serve para expresar o mundo urbano e moderno. Nun momento en que están a desaparecer e mesmo a ser perseguido o galego como lingua vehicular no ensino para as matemáticas e as materias científicas, hai que agradecer esforzos coma este que fai Alonso para adaptar o galego ao novo mundo urbano e supertecnficiado (tamén outros escritores galegos o fan). Ademais, o lector le ese galego como algo natural e espontáneo. Iso parece moi doado, aparentemente, pero entraña unha gran dificultade.

Malia que poidamos atopar algúns castelanismos (ese Para colmo da páxina 87), cómpre salientar, xa que logo, o bo galego coloquial urbano que consegue Fran Alonso. Por outra banda, o tema urbano e mesmo a extensión dos relatos fai a obra moi aconsellable para ser lida no mundo urbano (mentres esperamos a vez nunha consulta, cando viaxamos nun autobús ou no tren de proximidade, na praia, nunha terraza tomando do sol).

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Chegamos despois a unha terra gris», de Raúl Dans

5 Outubro 2011

Biblioteca Dramática Galega,Blogs,Críticas

Manuel Rodríguez Alonso publicou no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica de Chegamos despois a unha terra gris, de Raúl Dans.

A importancia da palabra no drama

Hai obras teatrais onde a palabra é fundamental. Fronte aos ensaios do teatro contemporáneo en que a montaxe ou os efectos escénicos son básicos, hai un tipo de teatro que se basea no diálogo dos personaxes, que ispen as súas almas fronte ao espectador. Esta obra de Raúl Dans é un bo exemplo deste tipo de teatro baseado na palabra.

Dans é xa un clásico do teatro galego, especialmente desde que escribiu Lugar (1994). Por certo, Lugar é elixida como unha das obras básicas por esa grande obra canonizadora da literatura galega que é o Diccionario da literatura galega. Obras (de Galaxia. Paradoxalmente, Dans non figura neste mesmo dicionario no tomo dedicado a Autores. Así de rigorosa é a nosa filoloxía académica). Agora con esta obra que comentamos, como xa fixera con Lugar, volve gañar o Premio Álvaro Cunqueiro 2010. E a fe que, tras a lectura da obra, non foi mala a elección do xurado, senón moi acaída.

Chegamos despois a unha terra gris inscríbise dentro dese teatro en que é fundamental o diálogo dos personaxes. Articulada en dous actos asistimos basicamente á vida de tres xeracións de mulleres (avoa, nai e neta) que viven de xeito insatisfactorio. Fronte ao tópico de que a maternidade realiza plenamente as mulleres, as tres mulleres de Chegamos despois a unha terra gris viven a experiencia de seren nais como algo traumático, pois as relacións nai-filla nunca son doadas, malia o cariño e amor que hai, iso é indubidable, entre nais e fillas.

Dun xeito acertado, o prologuista Xerardo Couto sinala que, como fan os personaxes do estadounidense Robert Frost, os personaxes desta obra de Dans, sobre todo as tres mulleres, atópanse ante un fracaso vital e pensan como podería ter sido a súa vida se nun determinado momento elixisen outra ou outras alternativas vitais. Helena decidiu coidar a filla e abandonou a pintura. Mais como sería a vida de Helena, se optase seguir coa pintura? Ben é certo que o amigo que optou por ser pintor tampouco parece feliz… Xa que logo, Dans ponnos ante o tema universal da angustia existencial que causa nas persoas a liberdade, a posibilidade de elixirmos o que queremos ser, pois non sabemos se acertaremos ou non. Por outra banda, se tivésemos elixido unha opción distinta, ao mellor tampouco conseguiriamos ser felices…

Tema que atravesa toda a obra é a dificultade das relacións en parella, que son vistas desde a perspectiva de catro mulleres: a avoa Pura, a nai Helena, a neta Luísa e mais a amante do marido de Helena, Raquel. Todas fracasan na súa relación amorosa, porque non coincide a imaxe que tiñan do home amado co que este era na realidade. Ou tamén, porque todos cambiamos ao longo do tempo e Andrés (o marido de Helena) no é xa o mesmo de cando era estudante revolucionario ao de agora, executivo dunha multinacional.

Por outra banda, a maternidade non é en ningún caso unha fonte de satisfaccións. Pura e Helena manteñen unha relación difícil, que se reproduce en Helena-Luísa. Pola súa banda, a maternidade en Luísa máis ca unha fonte de pracer é unha angustia que a leva ao consumo de tranquilizantes, mentres o seu marido Iván tarda en asumir a súa homosexualidade.

Os personaxes péchanse dentro de si mesmos e non se comunican cos outros. Entre marido-muller, amantes ou nais-fillas levántase o muro da incomunicación e todos pensan en como podería ser a súa vida máis feliz de ter elixido doutro xeito e non pensan no outro. Pero non porque sexan egoístas, senón porque a súa propia angustia non os deixa saír de si mesmos.

Na obra priman as mulleres. Realmente é un drama de mulleres e o espectador-lector sae coa conclusión de que, malia os esforzos feitos pola igualdade, os fillos e os vellos seguen a ser tarefas exclusivas das mulleres. Helena coida a filla e deixa a pintura, mentres o marido progresista se converte en executivo dunha multinacional. Pura e Helena coidan non só os fillos, senón tamén os anciáns dependentes. A neta Luísa asume, como a nai e a avoa, o coidado da súa filla, aínda bebé, Uxía, mentres o marido Iván tenta vivir pola súa conta… A historia da submisión feminina repítese, aínda que pasen os anos.

Hai que salientar tamén a mestría dos diálogos, escritos nun galego estándar coloquial, que resulta dunha gran verosimilitude.

Nestes tempos en que se representa tan pouco teatro, esta obra resulta doada de representar por basearse, como xa dixemos, no diálogo, por presentar moi poucos personaxes e mesmo por necesitar de moi poucos cambios de decorado. Tamén resulta doada para ser utilizada como teatro lido nas nosas clases de segundo ciclo de Secundaria e mais de Bacharelato. Os temas que trata e mesmo as teimas dos personaxes son adecuados para seren tratados nas clases non só de Lingua, senón de Historia, Filosofía ou Cidadanía (a falta de comunicación, a angustia existencial que provoca a liberdade e ter que elixir que vida queremos, o abandono do mundo rural, o problema social do coidado dos bebés e dos anciáns dependentes na nosa sociedade…) a partir da lectura en teatro lido por parte do alumnado.

En fin, obra ben feita de quen se ve que coñece o teatro por dentro e, especialmente, o teatro galego pois non require de grandes medios técnicos nin económicos para ser representada. Tamén é doada para ser usada como texto no ensino na variante de teatro lido.

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Vía secundaria», de An Alfaya

3 Outubro 2011

Críticas,Narrativa

Manuel Rodríguez Alonso publicou unha recensión crítica sobre Vía secundaria, de An Alfaya.

Pódese ler a recensión aquí.

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Como defenderes os teus dereitos lingüísticos», de Carlos Callón

29 Setembro 2011

Críticas,Crónica

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publicou no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica de Como defenderes os teus dereitos lingüísticos, de Carlos Callón.

Para defendermos os nosos dereitos

Carlos Callón ofrécenos neste libro un manual que resulta imprescincible se queremos facer valer os nosos dereitos para usar o galego en todos os ámbitos da vida, desde o Ensino ou a Administración de Xustiza ata ás comunicacións coas empresas de telefonía ou cos empregados que nos atenden, por exemplo, nosgrandes almacéns ou nos bancos. Libro que, nos tempos que corren de novas persecucións contra o galego, é máis ca oportuno.

Fronte a aqueles que parten de trangalladas como o bilingüismo harmónico, o bilingüismo cordial ou obilingüismo restitutivo, Callón parte do feito de que o galego é incuestionable e legalmente a lingua propia de Galicia, polo que debe usarse prioritariamente en todos os eidos da actividade. O ensaísta explica como temos dereito a vivir en galego e para iso repasa con rigor os textos legais que nos amparan desde o propio Estatuto de Autonomía, a aínda vixente Lei de Normalización ou mesmo aCarta Europea de Linguas Rexionais ou Minoritarias.

Importante é a desfeita que realiza o ensaísta de tópicos sobre a suposta imposición do galego, que se fai desde medios como a fundación FAES do PP, Galicia Bilingüe ou mesmo medios galegos como Faro de Vigo ou La Voz de Galicia. Gústanos tamén de Callón que subliña o momento difícil que está a vivir o galego, ameazado pola perda de falantes iniciais (o que leva a algúns a pensar na posible morte do galego), mais onde é cada vez maior o número dos falantes concienciados, aqueles que queren galego en todos os ámbitos. A nota optimista para o galego é que cada vez son máis estes falantesconcienciados.

Moi apropiados son os consellos que o autor nos ofrece ante casos concretos en que nos tentan impor o castelán como os que nos responden en castelán cando lles falamos en galego, por exemplo. Tamén para non meternos en leas con aqueles que nos din que usamos en galego por sermos do Bloque, nacionalistas ou aldeáns. Por certo, como ben sinala Callón, que hai de malo en ser nacionalista?

Gústanos o ánimo que lles dá aos novos falantes do galego, para os que propoño que se deixe de utilizar ese termo pexorativo de neofalantes e se empregue o de novos falantes. Aínda que usen un galego castelanizado ou pouco enxebre hai que apoialos. Isto non quere dicir que non lles teñamos que esixir un galego de calidade aos profesionais da palabra, como escritores, xornalistas ou mesmo profesores e políticos ou funcionarios.

Moi boas son as páxinas dedicadas ao dereito a usar o galego no Ensino e a forma de conseguilo para paliar os danos do cinicamente denominado Decreto de plurilingüismo. Deben lerse con atención as páxinas dedicadas ao ensino do portugués en Galicia. Moi conseguido está ese decálogo das páxinas 63-64, conxunto de dez consellos para usar o galego en todas as situacións e ámbitos.

En fin, o libro dános unha manchea de consellos para exercer o noso dereito a vivir en galego en todos os eidos da vida, desde a Administración de Xustiza ou o Ensino ata as nosas xestións nos bancos ou á compra nun hipermercado. Mesmo ofrece modelos de instancias para solicitar que se cumpra o noso dereito a usar o galego.

Xa que logo, libro imprescindible para todos os que queiran vivir en galego. Callón ademais é sumamente prudente e cortés con todos, malia que algúns digan que a Mesa e os seus voceiros, como Callón, son unha sorte de talibán e falen de imposicións e doutras parvadas. Eu completaría os consellos, tan prudentes de Callón, con outro un pouco máis arriscado. Todos aqueles que queremos a presenza do galego como lingua oficial en Galicia, debemos rexeitar, mesmo deixar de consumir, aqueles produtos que se opoñen ao galego, entre os que coloco La Voz de Galicia, Faro de Vigo, El Mundo, El País e tantos máis, que só teñen orellas para Galicia Bilingüe, FAES e non lles conceden nin unha liña a libros coma este (por exemplo, o progre El País faltoulle tempo para publicar o manifesto pola lingua común de Savater e compaña, pero nas páxinas de Galicia nunca alude a libros coma este, aínda que si lle concede espazo xeneroso ao bilingüismo restitutivo. Por certo, na crítica desta pasada semana sobre novidades editoriais do diario madrileño da progresía hispana, D. Vilavedra nin sequera alude a este libro de Callón, unha das grandes novidades destes días).

En fin, parabéns para Callón e tamén para a Mesa polo moito que fan a prol da normalización do galego, aínda que non lles guste aos voceiros da prensa editada en Galicia ou ao órgano oficial da progresía hispana, El País.

Manuel Rodríguez Alonso

«Boa síntese sobre a Guerra civil»: Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre o libro de Federico Cocho

27 Setembro 2011

Críticas,Crónica

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publicou no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Guerra Civil. Que pasou en Galicia e en España, do xornalista Federico Cocho.

Boa síntese sobre a Guerra Civil

O 18 de xullo de 2011, setenta e cinco anos despois de que a sublevación de parte do exército dese lugar ao estalido da Guerra Civil, rematouse de imprentar este libro de Federico Cocho, que engorda a colección “Memoria” de Edicións Xerais, una colección que xira ao redor da contenda civil e dos anos de posguerra, cos seus efectos perverso sobre os vencidos e aquelas persoas que dalgún xeito foron considerados afíns á ideoloxía democrática e ao goberno republicano. O xornalista Federico Cocho presenta neste volume unha boa síntese sobre o que foi a Guerra Civil, remontándose aos seus antecedentes (a II República), mais tamén referíndose ás súas consecuencias inmediatas: os fuxidos e a guerrilla, os campos de concentración e cárceres do franquismo, así como a represión na inmediata posguerra.

Federico Cocho analiza o desenvolvemento da Guerra Civil en Galicia e en todo o territorio do Estado, mais sempre desde a perspectiva galega. Esta visión totalizadora do conflito, mais desde unha perspectiva galega é un dos acertos evidentes do libro.

No haber dos acertos cómpre sinalar tamén o estudo que se fai das causas da Guerra Civil e das consecuencias nos primeiros anos da posguerra, como xa indicamos no primeiro parágrafo desta recensión crítica.

O libro desfai outro tópico moi manido: o do conservadorismo galego. Galicia quedou nos primeiros momentos da sublevación dentro da España franquista, polo que serviu de graneiro da España franquista e tamén de subministradora de materiais e de soldados. Mais tamén foron moitos os galegos encarcerados, paseados ou exiliados ou os que se puxeron ao lado da República porque a guerra os atopou en zona republicana ou porque se pasaron ás filas da República. Por outra banda, moitos do voluntarios galegos do exército franquista fórono para fuxir da represión.

O libro iníciase coa análise do período republicano. Aínda que estamos de acordo en xeral co dito nesta sección, cómpre indicar que nos parece esaxerado falar  a propósito da República dunha democracia sen demócratas. O autor subliña que a Constitución republicana por laica, por exemplo, deixaba fóra os católicos. Mais isto non é así. Moitos católicos consideran que o Estado debe ser laico. Por outra banda, a posibilidade dos estatutos de autonomía ou o sometemento do poder militar ao poder civil alporizaba os militares. Cómpre lembrar que nas democracias imponse o voto das maiorías e se a maioría de España quería unha constitución marcada polo laicismo, o ensino público, o sometemento do poder militar ao civil ou a posibilidade de encamiñarse cara a fórmulas federais do Estado, os que non estean de acordo teñen que loitar por cambiar as cousas democraticamente, nunhas novas elección ou nun novo referendo, pero nunca por unha sublevación militar.

Neste sentido disentimos da interpretación que o autor fai da Transición, en que defende os pactos aos que se chegou cos chamados poderes fácticos para, segundo el, que non quedase ninguén fóra da Constitución. O certo é que na Transición nunca se propuxeron a referendo nin se lle presentaron claramente ao pobo eleccións como as da forma de Estado (república ou monarquía?), estado federal ou centralista etc. polo chamado medo aos poderes fácticos (o gran capital, a burocracia franquista, a Igrexa, o Exército). Os partidos teoricamente antifranquistas aceptaron e pasaron polo aro, co apoio dos medios de comunicación, asoballadores da opinión pública, por medo a estes poderes fácticos.

Xa que logo, non todo é tan bonito na Transición. Desde estas páxinas xa temos dito centos de veces que iso non foi unha Transición, senón unha Transacción, marcada polo medo aos chamados poderes fácticos. O autor, que é tan xeneroso en reproducir todo tipo de opinións sobre a Guerra Civil e as súas consecuencias, tamén debería recoller esta. Xa que logo, o libro neste eido (e é posiblemente a única tacha que lle apoñemos) instálase na interpretación oficial da Guerra Civil e da Transición dos historiadores como Santos Juliá ou de El País e o grupo de intelectuais ligados a este medio.

Con todo, a síntese sobre o período republicano é moi boa e resume en poucas páxinas o principal desta etapa. Do mesmo xeito analiza moi ben os meses da conspiración (co gran papel de Mola e o cativo da Falanxe), o golpe en Galicia e en España, así como o exterminio dos líderes políticos e cidadáns, nun plan claramente establecido polos franquistas. Así mesmo analiza moi ben os episodios principais da Guerra Civil como a resistencia de Madrid, o contexto internacional, a participación dos galegos en ambos os dous bandos, o papel a favor dos sublevados da Igrexa (con especial énfase no arcebispo de Santiago, un dos grandes creadores do concepto de cruzada). Non pasa por alto o terror na zona republicana e analiza episodios célebres como o de Paracuellos.

Nas últimas partes do libro, analízanse as consecuencias da Guerra Civil na inmediata posguerra: cárceres e campos de concentración para os franquistas, o exilio, as depuracións, os fuxidos e o maquis…

Outro acerto é a inclusión no remate dos capítulos de biografías sintéticas sobre os persoeiros máis destacados tanto do bando republicano como do sublevado.

Boto en falta no libro, máxime despois das investigacións de Amoedo e outros, a análise do comportamento que tiveron tras o golpe destacadas figuras do republicanismo ou do galeguismo. Habería que falar máis polo miúdo dos comportamentos de Risco, Cunqueiro, Torrente Ballester… ou mesmo da actitude que amosou quen dá hoxe nome a unha das fundacións máis citadas de Galicia: Pedro Barrié de la Maza.

Xa que logo, o libro realmente non fai investigación, pero ofrece unha extraordinaria síntese do que foi a Guerra Civil en Galicia e en España desde unha perspectiva xenuinamente galega. Láiase o autor no prólogo que hoxe case non se toca o tema da Guerra Civil nas clases de historia dos nosos institutos e colexios de bacharelato. Non sería mala cousa que os profesores de historia de ESO e bacharelato considerasen que os seus alumnos deben rematar os estudos de Ensino Medio coñecendo o que ofrece este libro. É unha síntese sobre a Guerra Civil imprescindible e redactada cunha linguaxe propia da reportaxe xornalística que fai doada a súa lectura.

Neste comezo de curso non me queda máis que aconsellar que o profesorado utilice este libro para preparar as súas clases, mais tamén para que o lea o alumnado, aínda que non sexa enteiro, polo menos algúns anacos.

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Penúltimo dietario, de Xosé Neira Vilas

26 Setembro 2011

Críticas,Crónica

Manuel Rodríguez Alonso inclúe no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Penúltimo dietario, o último libro de recompilación de artigos xornalísticos de Xosé Neira Vilas. A recensión pode lerse aquí.

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Despois da medianoite», da escritora india Salma

15 Xullo 2011

Blogs,Críticas,Narrativa,Traducións

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión crítica sobre e Despois da medianoite, da escritora india Salma. Reproducimos os principais parágrafos:

Tan lonxe e tan preto

Ao longo de máis de seiscentas páxinas a escritora támil Salma preséntanos a situación de sometemento abafante en que vive a muller na comunidade musulmá de Támil Nadu. Parecería nunha primeira ollada que a novela está moi lonxe dos intereses do lector occidental, mais se se le con atención e espírito crítico algunhas das situacións de asoballamento da muller que nos amosa Salma seguen tamén a estar presentes no noso propio contorno. Xa que logo, interesante novela sobre a situación da muller, non só na cultura musulmá, senón tamén sobre a situación da muller en xeral, posto que asoballamentos como os que nos describe a novelista támil aparecen tamén na nosa civilización occidental, só que disfrazados de xeito máis sutil.

A novela presenta realmente un protagonista colectivo que son as mulleres asoballadas polo home da comunidade támil musulmá de Támil Nadu. Aínda que poida parecer que nalgúns momentos sobresaen personaxes individuais como Rabia, Wahida ou Firdaus, o certo é que non podemos establecer un protagonista individual, senón que o verdadeiro protagonista da novela son as mulleres desta comunidade. É este un evidente acerto da autora.

O relato ten así mesmo un evidente carácter etnográfico pois describe polo miúdo os costumes, ritos, festas e comidas desta comunidade tradicional musulmá, centrándoo sobre todo na vida das mulleres e visto desde unha perspectiva feminina, obviando o tradicional punto de vista do home. Este interese pola etnografía fai que ás veces o lector experimente certo cansazo, pois son páxinas e máis páxinas de etnografía. É mágoa que a novelista non adelgazase esta carga etnográfica.

O mundo das mulleres desta comunidade é un mundo pechado. As mulleres, desde que teñen a menstruación, só poden vivir no ámbito da casa. O mundo exterior é só dos homes. A muller debe ocuparse da crianza e educación dos rapaces, da organización da casa, da preparación dos grandes banquetes das festas e sempre calada e obedecendo o marido. A relixión condiciona totalmente a vida. A un lector galego e occidental, máxime cando a novela ten páxinas e páxinas de contidos etnográficos moi afastados do noso mundo occidental, pódelle parecer esta situación da muller moi afastada da da muller occidental.

Mais, se ollamos cara a nós mesmos con certo distanciamento e espirito crítico, decatarémonos de que na nosa sociedade, malia que a muller traballe fóra, ten que ocuparse ela dos fillos, levar a casa e mesmo ser quen organiza os banquetes do Nadal, da festa do patrón ou simplemente do aniversario dos cativos. O que lea nesta novela que a muller, segundo o ditados dos imáns, debe ter os fillos que Deus lle mande e non usar métodos anticonceptivos, pode pensar que está a oír algunha homilía de Rouco Varela. Por iso, parécenos que o que relata a novela está lonxe, mais tamén preto de nós, como diciamos no parágrafo introdutorio.

A novela, ademais do testemuñal e crítico, reúne outros méritos como é a boa creación de figuras femininas e o lector queda coas imaxes de mulleres como a preadolescente Rabia, a casada á forza con quen non quere Wahida, coa suicida Firdaus, coa cruel Amina e outras que non é do caso citar para non alongarnos en exceso. Ao igual que acontece en La casa de Bernarda Alba as mulleres de certa idade son as que asumen máis ao pé da letra o código de valores e normas machistas, mais as rapazas, como por exemplo Rabia, Firdaus ou a propia Wahida, comezan a cuestionar eses valores e esa conduta a partir dos modelos que lles ofrece o cine ou os libros que len na biblioteca pública. Tamén na escola ven que poden ser máis listas ca os homes. Velaí está a esperanza para o futuro.

Tamén acerta a autora no trazado das figuras masculinas, algunhas delas vítimas do código machista que os fai comportarse dun xeito que lles crea ata certo noxo, como é o caso, por exemplo, do pai de Wahida, especialmente a propósito da voda da filla. Noutros casos acerta ao pintarnos homes completamente noxentos coma o sogro da devandita Wahida ou túzaros talibáns como Suleimán.

Xa que logo, malia que por un etnografismo excesivo poida resultar pesada ás veces a lectura, cómpre ler esta novela para decatármonos que non se poden considerar culturas democráticas aquelas que someten e abafan a liberdade da muller. Por outra banda, nós, occidentais, temos que superar ese sentido de superioridade que nos fai crer que ese asoballamento da muller só é propio do Terceiro Mundo e de ideoloxías como a musulmá. No noso Primeiro Mundo segue a existir este sometemento da muller (como xa vimos a propósito do control de natalidade), aínda que disfrazado por procedementos sutís ou porque non reparamos neles xa que levamos moito tempo a admitilos.

(…)

Manuel Rodríguez Alonso

Entrevista cos autores do «Dicionario Xerais de Primaria»: «Este dicionario é unha verdadeira novidade, pois está adaptado ao seu nivel de ensino»

14 Xullo 2011

Dicionarios,Entrevistas

Lourdes Varela publica no suplemento Faro da Cultura, de Faro de Vigo, unha entrevista con Xosé Feixó Cid e Manuel Rodríguez Alonso, autores do Dicionario Xerais de Primaria.

Xosé Feixó Cid – COAUTOR DO DICCIONARIO XERAIS DE PRIMARIA

«Que o castrapo faga graza é un síntoma do estado de saúde da nosa fala»

–Cal é o “leit motiv” deste dicionario e, ao tempo, cales son as principais innovacións que contén respecto doutros volumes semellantes?
(Xosé): Neste caso, ao coincidiren o interese da editorial e o dos autores –que, por certo, funcionamos moi ben como equipo–, en dispoñer dunha ferramenta deste tipo para o ensino do galego a nivel de primaria, o proxecto foi moi ambicioso, moi meticuloso e moi esforzado por ambas partes, aínda que tamén moi agradable e levadeiro por esas mesmas razóns. A primeira innovación que contén este dicionario de primaria é que realmente está adaptado para ese nivel de ensino, o que supón en esencia que se trata dunha verdadeira novidade, xunto con que na súa elaboración se tiveron en conta as directrices da reforma educativa. Ademais, para a mellor comprensión dos significados, todas as definicións van acompañadas dun exemplo. Tamén se pode engadir que figuran os erros léxicos máis frecuentes do galego, que remeten á súa equivalencia correcta. Así mesmo, cítanse as familias de cada palabra, os sinónimos, antónimos, sen esquecer que se elaboraron un bo número de ilustracións de ámbitos frecuentes co vocabulario habitual, e que, por orde alfabética, se ofrrece información gramatical, como a formación do plural, do feminino, os modelos de conxugación verbal, etc.

–Que dificultades engadidas conleva elaborar o dicionario dunha lingua como o galego, con respecto das que pudiese ter a elaboración dun dicionario de español?

(Manuel): Na actualidade –e podo dicilo tamén pola miña experiencia como autor de dicionarios de lingua española– practicamente ningunha, polo menos desde o punto de vista técnico. Talvez o máis problemático estea na estandarización de certas formas, canto á preferencia dunhas sobre outras, pero iso é unha cuestión persoal, a nivel de usuario, ou en último caso un problema de estilo, no que non intervén o lexicógrafo. O que si é certo é que aínda queda traballo por facer no relativo ao uso das formas adecuadas en cada nivel de lingua, o que é un problema académico, que, se a RAG non o remedia, serán outros os que os establezan.

–Moita xente non acaba de entender que hai un galego oral, no que se permiten moitas licenzas, e un galego escrito no que, polo menos, non deberían permitirse. En que criterios ten que basearse un especialista para incorporar palabras ou expresións propias do galego oral ao galego escrito?
(Manuel): Como o de calquera outra lingua. O criterio é conservador, os filtros son o tempo e o éxito ou recepción da palabra ou expresión. En galego o problema dos rexistros de lingua está en gran medida aínda por resolver.

–Unha das obras de Xosé Feixó é o Dicionario Ortográfico Galego. Equívocome se digo que a maioría dos que escriben en galego teñen unha porcentaxe de faltas de ortografía moi superior aos que adoitan en escribir en castelán? Como se debería solucionar este problema?
(Xosé): É un problema de uso e experiencia, e de presión social. En castelán, a experiencia lingüística é moito maior (medios de comunicación oral e escrita, educación, vida social…), e a presión pola corrección tamén é moito maior, por iso os resultados son mellores.

–Tamén abunda a xente que ten por costume expresarse en galego como primeira lingua e que non se identifica co galego no que se expresan os medios de comunicación, malia que estes o que fan normalmente é guiarse polos lingüistas. De quen é a culpa: dos que descoñecen o “galego correcto” ou dos que deberían ser menos ríxidos (os lingüistas) cos locutores de radio ou presentadores de televisión?
(Manuel): A lingua de comunicación xeral debe ser estándar; aceptado isto, non debería haber problema ningún. Pasa o mesmo con todas as linguas. Pensemos nun andaluz ou nun arxentino ou nun mexicano: a súa lingua oral é moi distinta para todos eles, mesmohai grandes diferenzas, pero, polo contrario, a lingua de comunicación xeral é practicamente a mesma, hai unha normativa do español que os une. Pensemos mesmo o distinto que son o galego de Cangas e o galego do Entrimo, por exemplo; a solución é unilos cunha forma estándar.

–Nunha ollada xeral, que nota gramatical lle darían á clase política galega que se expresa en galego?

(Manuel): Se pensamos que deberían ser un exemplo, suspenderían; se pensamos que son unha representanción da realidade social, aprobarían polos pelos. O certo é que NM (Necesitan Mellorar).

–Un dos programas de televisión con maior audiencia é o Land Rober e hai quen diga que, entre outras, a causa do seu éxito reside en que o presentador e os actores se expresan no “gallejo da rúa” (por certo, cheo de castelanismos), o que se denomina “castrapo”. Haberá que darlles un “toque de atención” aos de Land Rober ou admitir que o castrapo tamén é un fenómeno propio da nosa lingua?
(Xosé): O castrapo é unha forma degradada e degradante da lingua. Que faga graza e resulte simpático é un síntoma do estado real da saúde da fala, que non tería importancia ningunha se nos centros de poder e decisión se utilizase o galego (consellos de administración das grandes, medianas e pequenas empresas e organismos da administración). Iso é o grave, o reducido espazo vital ao que está restrinxido o idioma.

–Os chamados reintegracionistas sosteñen que o futuro do galego radica no seu achegamento ao portugués. Cal cren que é o futuro do reintegracionismo?

(Xosé): Se somos realistas, segundo o enunciado exposto, o futuro do galego é nulo. Canto á pregunta, ten idéntica resposta. Socialmente é tarde de máis para darlle a volta á historia, para retroceder ao tempo en que ese camiño sería aínda posible.

–Son Vds. partidarios de, poñamos por caso, aplicar a normativa actual á reedición de obras dos Blanco Amor, Castelao, Rafael Dieste, Rosalía de Castro, Manuel Antonio… ou as obras destes autores hai que deixalas como están, así sexan prosa ou poesía?
(Manuel): Na miña opinión, os dous tipos de edición son posibles: as orixinais, anotadas –mellor– ou non, e as adaptadas. O que non comprendo é o medo por adaptalas, como se a literatura antiga –e mesmo a moderna–, en todas as linguas, se publicase tal cal se fixo. É o mesmo que traducilas: se non, moita xente non poderá lelas.

–Somos o único país que ten dous nomes no seu mesmo idioma. Para Vdes., como lexicógrafos e profesores de língua e literatura galegas: Galicia ou Galiza?

(Xosé): O problema do nome do país é unha das manifestacións do problema bipolar que padecemos, é o resumo e o compendio da historia da nosa lingua, desde as súas orixes e formación deica os nosos días, nunha deriva imparable. Histórica e etimoloxicamente é Galiza, nome que o devir histórico e social mudou en Galicia, como non podía ser doutro xeito, e de forma paralela a moitas outras formas e regras.

Lourdes Varela

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «V Premio Diario Cultural de Teatro Radiofónico»

11 Xullo 2011

Críticas,Radio,Teatro

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión crítica de V Premio Diario Cultural de Teatro Radiofónico, editado por Xerais e a Radio Galega:

(…)

O libro reúne os autos (entendido o termo auto como peza breve de teatro, tanto relixiosa como profana) gañador e finalistas do V Premio Diario Cultural de Teatro Radiofónico.

A obra premiada, “Paraísos”, de Xosé Manuel Pacho Blanco, emprega o tópico (entendido tópico non de xeito pexorativo, senón como motivo ou recurso literario que se repite ao longo da historia) do teatro dentro do teatro, pois unha obra de teatro radiada vese interrompida pola noticia dun suposto accidente-atentado contra o Rei, que o fere gravemente e que ata causará a súa morte. A obra seguirá desenvolvéndose, mais cada pouco será interrompida sobre as noticias breves acerca da evolución da saúde do Rei.

A obra teatral presenta a vida dunha xornalista que ademais do traballo, asume o coidado dun pai con demencia senil e mais do fillo. Introdúcese unha suposta entrevista co novelista xa falecido Roberto Bolaño, que dá pé para facer unha división dos narradores entre escritores e escribidores, na liña do Vargas Llosa de La tía Julia y el escribidor. A obra remata co boletín que informa sobre a morte do Rei.

(…)

Os outros autos que recolle o libro son os tres finalistas do certame. No primeiro deles (“Como eliminar as manchas de vómito”), Eva Freixeira Ferreira explora o mundo da loucura e dos procesos de bulimia-anorexia, nun marco de claustrofobia e autodestrución. No segundo (“Carne de canón”) a actriz Rebeca Montero pon ao descuberto os procesos de manipulación que realiza certo xornalismo supostamente humanitario, mais que procura o éxito de audiencia por enriba de calquera consideración ética (por certo, nun texto castelán desta obriña aparece un metagrafo incrible: para que deje de hechar mierda…; páx. 60). O terceiro autor (“Señora Carme”), de Manuel Román, entra polos vieiros do teatro do absurdo e é, posiblemente, o que necesite dun maior esforzo por parte do oínte.

(…)

Xa que logo, as catro pezas breves presentan unha gran dignidade e cómpre que estes premios da Radio Galega continúen no futuro. O libro vai acompañado por un CD, coas obriñas. Este teatro para ser escoitado e no que a imaxinación ten que suplir o decorado ou mesmo o físico e caracterización de actores e actrices pode ser de grande utilidade nas clases de lingua, máxime cando vai acompañado polo texto gravado en  CD. Especialmente útiles neste sentido son as pezas “Paraísos” e “Carne de canón”.

(…)

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Un dedo manchado de tinta», de Manuel Portas

4 Xullo 2011

Blogs,Críticas,Narrativa

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog Bouvard e Pécuchet unha recensión sobre Un dedo manchado de tinta, de Manuel Portas. Reproducímos os parágrafos iniciais:

Historias e xentes do noso contorno

Manuel Portas reúne neste volume sete relatos curtos, unidos polo azar da vida e as coincidencias inexplicables, que se centran en personaxes e feitos do contorno habitual do lector, nunha acaída mestura de realidade e imaxinación, como ben anuncia o metarrelato que abre o volume. O autor manexa así mesmo de xeito adecuado os procedementos que permiten enganchar a atención do lector, polo que resulta un libro apropiado para ler nas vacacións, que xa están aquí.

O autor acerta coa estrutura dada aos relatos ao facer coincidir personaxes moi diversos no espazo común do aeroporto de Lavacolla no derradeiro texto do libro. A pura concidencia no mesmo lugar une as vidas de personaxes moi dispares e confírelles unidade aos sete relatos curtos. O espazo, a sala de espera do aeroporto de Lavacolla, onde coinciden neste relato derradeiro todos os personaxes aparentemente independentes confírelles unidade.

Interesante resulta tamén o exercicio metanarrativo pois o observador da sala do aeroporto é o propio narrador, Gonzalo, que amosa o propósito de contar ou imaxinar a razón da morte de Chus, así como as vidas das persoas que a axudan. Velaí están os relatos anteriores que acabamos de ler. Xa que logo esta estrutura, onde ocupa un lugar importante a metanarratividade, é, como xa indicamos, un grande acerto do autor.

No espazo do aeroporto coinciden os protagonistas dos relatos curtos que forman o libro. Alberte, o funcionario municipal protagonista do relato “A carta” espera un cubano, fillo de galego, do que andou a buscar os seus antecedentes familiares. Están así mesmo María e o subsahariano Malulú, protagonistas da ben levada historia de amor e mesmo policial “Malulú”. Aparecen tamén Carme, a protagonista de “Expediente 324/10” e a sindicalista-caixeira de supermercado Cristina, figura principal do relato curto “Lector Óptico”. A morte, supostamente asasinada, da protagonista do penúltimo texto (“Próxima estación: Urquinaona”) na devandita sala de espera do aeroporto fainos coincidir a todos, baixo a atenta mirada do narrador, Gonzalo, que terá que artellar a historia destes personaxes, como xa lemos nos textos precedentes.

Os personaxes e as historias destes relatos curtos póñennos en contacto nuns casos coa vida dos emigrantes galegos dos anos vinte e trinta, coa dura vida do presidio, coa loita dunha nai solteira e sindicalista ou mesmo cos problemas dos inmigrantes subsaharianos en Galicia. Xa que logo, como dixemos ao comezo, son historias e personaxes do noso contorno inmediato. Ata a historia de “Próxima estación: Urquinaona”), chea de acción, nos trae á memoria os relatos aos que estamos afeitos polos telefilmes de acción ou polas crónicas e reportaxes sobre corrupción e mesmo asasinatos para tapar os delitos dos poderosos.

Xa que logo estes relatos, ben levados desde o punto de vista do argumento e aínda que os personaxes e as situacións algunhas veces parezan tópicos e costumistas de máis, entreteñen e informan sobre a sociedade actual e os seus problemas. Por outra banda, o exercicio metanarrativo está ben integrado no conxunto dos textos e resulta acaído e non soa a artificial.

Ler a recensión completa.

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Exogamia 3.0», de Ramón Caride

20 Xuño 2011

Críticas,Fóra de Xogo,Xuvenil

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog Bouvard e Pécuchet unha recensión sobre Exogamia 0.3, de Ramón Caride. Reproducimos os principais parágrafos:

Baixo o título de Exogamia 0.3 reúnense seis textos breves que oscilan entre a narración e a reportaxe xornalística de ciencia ficción. O autor tivo o acerto de situar estes relatos non nun futuro afastado de nós, senón case á volta da esquina, na segunda metade do século XXI, entre unhas datas que, a partir das informacións que nos fornece o texto, podemos situar entre a actualidade e 2080, é dicir, que é o futuro que está aí xa e que tanto depende da enxeñaría xenética, da globalización ou do cambio climático.

O primeiro texto, “Reciclado”, pon en contrapunto a vida de cinco rapaces na actualidade, catro deles no mundo subdesenvolvido e un deles no desenvolvido, concretamente en Galicia. Os catro teñen a teima de posuír unha videoconsola. Ao lado da narración, temos unha especie de reportaxe sobre como viven os adolescentes do mundo desenvolvido do Norte e en como o fan os rapaces do Terceiro Mundo. Mentres o rapaz de Lanzós (en Galicia, no mundo desenvolvido, no Norte opulento) vive como un lacazán ao que lle cumpren todos os caprichos, mesmo o regalo da videoconsola máis moderna, aínda que sexa aos dezaseis anos incapaz de aprobar todo 4º de ESO, os rapaces do Terceiro Mundo, do Sur, teñen que traballar en condicións insalubres, especialmente Tarim, o que busca cobre nun vertedoiro de Gana.

Acerto deste texto de apertura é o contraste entre o mundo rico do Norte e o pobre do Sur, centrado na vida da infancia e da adolescencia,  así como o descubrimento das mentiras que se agochan detrás da reciclaxe e tamén a globalización dos entretementos dos nosos rapaces. Pobres e ricos aspiran á videoconsola. Difícil o teñen as culturas tradicionais.

O segundo texto transcorre cara ao 2026 e amosa un financeiro millonario que practica a carta furtiva no contorno de Chernóbil, pois as radiacións produciron unha fauna superdesenvolvida moi do gusto dos cazadores ricos. O desenlace resulta moi soprendente e axeitado.

“Mnemotécnica”, o terceiro texto, transita polos eidos dos fármacos que nos fan esquecer e ser felices. Apréciase a pegada do célebre soma de Huxley.

O cuarto relato-reportaxe do libro entra no tema da enxeñaría xenética e da biotecnoloxía presentando a creación de mascotas de deseño, que reproducen a cara do dono. Arrepían eses cans que teñen a cara do amo.

No penúltimo texto a ciencia ficción únese claramente coa denuncia social a partir das historias dos inmigrantes que procedentes de África chegan cara ao 2058 a unha Costa do Sol que está asolagada en gran parte pola suba do nivel do mar causada polo cambio climático.

O derradeiro texto presenta os cambios que na especie humana produciron o cambio climático e mais a contaminación e como os vai solucionando, nos que teñen cartos para o pagar, a enxeñaría xenética. É un bo exemplo do que ao principio chamabamos mestura de relato de ciencia ficción e reportaxe de ciencia ficción.

Xa que logo, estamos ante un conxunto de textos que resultan atractivos non só para o público xuvenil, ao que se dirixe a colección en que se publica o libro, senón tamén para calquera persoa preocupada polo que será do noso mundo xa non dentro de varios séculos, senón no futuro próximo, na segunda metade do século XXI. A contaminación, o cambio climático, a globalización económica e cultural e a enxeñaría xenética están a crear un mundo novo, que pode ser moi duro, especialmente para as clases menos favorecidas ou para os países do chamado Sur subdesenvolvido.

Cómpre salientar neste texto o emprego que se fai da linguaxe técnico-científica, especialmente da terminoloxía. Aparecen termos como organoxénese, xene, clon, clonar, ovocito, chips… e non sei cantos máis ata hai pouco non aparecían nos dicionarios e repertorios léxicos galegos máis extensos. Hoxe xa teñen carta de natureza nos dicionarios dos nosos escolares, así como na lingua coloquial culta. E isto débese indubidablemente a que foron popularizados polo Ensino. Sabido é que a mellor fonte de difusión dos tecnicismos son os libros e as materias de ESO e Bacharelato. De aí a importancia que ten que o galego teña unha presenza efectiva no Ensino de todas as materias, especialmente das científicas. Cómpre non perder isto que se conseguir nestes últimos vinte anos e do que é bo exemplo o léxico e en xeral a lingua deste libro. Xa que logo, queremos máis galego.

(…)

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «A agonía do león», de Carlos Reigosa

16 Xuño 2011

Críticas,Crónica

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión de A agonía do león, de Carlos Reigosa. Reproducimos os principais parágrafos:

A fin dos fuxidos

Manuel Girón foi posiblemente o fuxido que máis sona acadou entre os guerrilleiros leoneses. Na comarca de La Cabrera leonesa Girón rematou convertido nun mito.  Reigosa analiza a súa figura desde diferentes perspectivas e así dános unha visión poliédrica non só da figura deste maquis, senón tamén en gran medida do movemento da guerrilla antifranquista dos anos corenta e comezos dos cincuenta. Un grande acerto do libro é esta visión de Girón desde diferentes puntos de vista, tanto desde a dos seus seguidores coma o dos seus detractores.

O autor emprega técnicas propias da novela para presentar este relato histórico sobre a figura do mítico fuxido de La Cabrera Manuel Girón. Deste xeito, como xa indicamos e lonxe da haxiografía fácil, o autor presenta unha visión perspectivista e poliédrica da figura de Girón e dos seus. Mesmo o relato da morte de Girón enfronta versións profundamente antitéticas. O mesmo acontece sobre a posible traizón da súa compañeira Alida. Terá que ser o lector o que elixa a versión que lle pareza máis verosímil.

Do mesmo xeito, recorrendo a analepses ou voltas atrás no tempo, o autor reconstrúe na medida do posible o pasado de Girón anterior á súa vida como fuxido. Mesmo bota man do xénero do libro de viaxes, na liña popularizada por Cela ou por Goytisolo, para describir a comarca de La Cabrera nos anos anteriores á Guerra Civil, durante a inmediata posguerra e na actualidade.

Incluso o autor utiliza técnicas propias da metaliteratura cando vai pondo ante os ollos do lector o proceso de investigación e de construción do libro e non faltan tampouco as intertextualidades, entre as que destacan as alusións ao libro de Ramón Carnicer Donde las Hurdes se llaman Cabrera.

Xunto á ben construída figura de Girón, o protagonista indiscutible, destacan así mesmo a da súa compañeira Alida González ou a do seu astuto e implacable perseguidor, o comandante da Garda Civil Miguel Arricivita. Non menos interesante e ata enigmática resulta a do suposto traidor e asasino de Girón, José Rodríguez Cañueto.

Cómpre sinalar así mesmo o ben trazado que está o ambiente vivido na República (impresiona a figura do mestre-alcalde comunista que ensina a ler por quenda a todos os veciños do lugar, desde os cativos ata os vellos, e que rematará asasinado polos falanxistas en 1936), o estoupido da Guerra Civil e as condicións difíciles da posguerra. Como di un dos personaxes a Guerra Civil na Cabrera durou quince anos, ata que morreu Girón.

Xa que logo, cómpre ler este libro para ter unha visión de primeira man e apartidista non só sobre os fuxidos, senón sobre a Guerra Civil e tamén sobre as condicións da posguerra e mesmo da actualidade.

(…)

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Non hai noite tan longa», de Agustín Fernández Paz

9 Xuño 2011

Críticas,Narrativa

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión sobre Non hai noite tan longa, de Agustín Fernández Paz. Reproducímola integramente:

Trinta anos despois

Un home que anda polos cincuenta anos regresa á súa vila natal desde París, onde vive desde os dezaoito, para demostrar que seu pai non foi ningún violador, senón que foi condenado inxustamente. A violación produciuse un día do comezo de outubro de 1969 e trinta e tres anos despois o fillo vai demostrar que o violador foi realmente un mozo falanxista do SEU pertencente a unha das familias máis ricas da vila. A intriga está ben levada, pero aínda mellor é a recreación do ambiente abafante dos últimos anos do franquismo que consegue crear o autor.

Fernández Paz acerta na intriga e na graduación dos feitos para manter o interese do lector, como xa sinalaron outros antes ca nós. Por outra banda, a investigación dunha violación ou mesmo de varios delitos de acoso e violencia machista moitos anos despois de acontecidos é un dos temas postos de moda pola recente novela policial sueca, especialmente se acontecen nunha localidade aparentemente tranquila e son os cupables personaxes rechamantes, que teñen unha moral ultraconservadora en público mais un comportamento privado totalmente diferente. Pero iso só é o engado. O que nos gusta realmente da novela é a radiografía que Fernández Paz fai dos últimos anos do franquismo, especialmente dos que van do 69 ao 75.

Fronte aos que presentan a figura de Franco como a dun bondadoso xeneral que instaura un réxime autoritario (pénsese no tan citado estes días dicionario biográfico da Real Academia da Historia) ou os que din que os derradeiros anos do franquismo non foron duros cómpre ler esta novela. Fernández Paz recrea perfectamente o mundo abafante e cheo de medo que foron os últimos anos do franquismo, pois o réxime chegou matando e marchou tamén matando. Ben nolo lembra o autor cando sitúa os feitos do relato como contemporáneos do Proceso de Burgos de 1970, dos mortos de Ferrol de 1972 ou dos derradeiros fusilados do franquismo, no mesmo ano de 1975, ano tamén da morte do ditador.

O pai do protagonista, o suposto violador, vai ser condenado realmente porque a súa familia era republicana, anarquista e porque non se amosaba adicto ao réxime. Mesmo foi un dos nove en toda a vila que votou Non no referendo franquista de 1966 (por certo, daquela era o ministro de Información Fraga Iribarne, presidente de honra do actual PP). E iso, daquela, pagábase. As torturas que sufriu no cuartel da Garda Civil e uns xuíces que querían ter un culpable pronto e acaído fixeron o traballo sucio. Había que amosar que os roxos, os anarquistas e os comunistas eran ademais violadores. Mentres tanto o cachorro do SEU, fillo dunha das familias máis ricas da vila, podía seguir cometendo violacións…

Xa que logo, a partir desta intriga policial, de xinea sueca, Fernández Paz dános perfectamente o clima moral e cívico, abafante, represor dos derradeiros anos do franquismo. Pero, non hai unha visión negativa da sociedade do franquismo. Foron moitos sobre todo os consentidores do franquismo (por medo e por proveito, como ben analizou Ana Cabana Iglesia no seu Xente de orde…, citado polo novelista), pero tamén houbo os que mantiveron a dignidade como o avogado Félix Barral, o pai do narrador e  moitas mulleres, comezando pola nai do protagonista ou a avoa.

Mención á parte merece o bo tratamento das figuras femininas que se fai na novela (Elsa, Milucha, Natalia…). É a xeración das mulleres adolescentes e mozas dos últimos anos do franquismo, educadas no nacionalcatolicismo, mais que souberon evolucionar nunha liña de liberdade e emancipación, que serviu tamén para liberar os seus compañeiros de xeración educados no machismo franquista. Parece unha homenaxe do autor ás mozas e adolescentes dos últimos cinco anos do franquismo. A fe que o merecen. Quizá o encontro Milucha-Gabriel nos soe un pouco á película Asignatura pendiente, mais estas intertextualidades son perfectamente lícitas.

O autor solventa tamén con oficio a aparición do suposto pantasma do pai, que non é máis ca unha creación do sentimento de culpa que sente o protagonista-narrador-investigador.

Xa que logo, cómpre ler esta novela por ter unha moi boa intriga policial e así mesmo por presentarnos unha acaída visión dos derradeiros anos do franquismo, que tamén son memoria. Así mesmo polo optimismo do autor cara á condición humana. Como xa dixemos foron moitos os colaboradores e consentidores do franquismo, mais tamén o foron os que, en diferentes graos, se opuxeron a eles e que teñen continudade hoxe en personaxes como a moza Milena… Foi unha longa noite de pedra, pero grazas a esas persoas comprometidas coa liberdade e a xustiza Non hai noite tan longa, sempre chega o día. Esa mensaxe esperanzada que se extrae da novela é o mellor, sobre todo nestes tempos de neocom e de manipuladores da historia. Tamén é acerto o da portada, coa célebre foto de Rosa Parks.

Por último, hai que dicir que os que eramos adolescentes ou mozos naqueles anos 1969-1974 vemos reproducido aquel período histórico e isto lévanos a ler a novela cunha gran simpatía. Os que daquela pensabamos que o franquismo non sería eterno sentímonos identificados cos protagonistas do relato e, malia os difíciles tempos que corren para as ideas progresistas que daquela sostiñamos, o optimismo do desenlace da novela, con esa moza Milena que recolle o facho do progresismo e da memoria dános unha inxección de optimismo.

Xa que logo, os vellos temos que lela para lembrar o pasado e ver que non fracasamos tanto como algúns din. Os novos para entender o pasado, que non é como o contan a Academia de Historia ou incluso os libros de texto, que calan ou deforman a nosa historia recente. Se por riba temos unha boa intriga policial, similar ás das novelas policiais estranxeiras que tanto se len, pois a mercala para lela nas vacacións deste verán.

Manuel Rodríguez Alonso

«Dicionario Xerais de Primaria», unha ferramenta fundamental para o ensino

31 Maio 2011

Dicionarios,Novidades

O Dicionario Xerais de Primaria, elaborado por Xosé Feixó e Manuel Rodríguez Alonso é unha das últimas novidades da editorial e constitúe unha ferramenta fundamental, pensada especialmente para o ensino primario.

• Linguaxe sinxela, viva e actual • Deseño gráfico concibido para facilitar a lectura e a visión global de cada entrada • Entradas a cor e maior tamaño, para facilitar a busca e centrar a atención • Tamén a cor as categorías gramaticais, as abreviaturas e as expresións • 14.000 voces directas • Máis de 28.000 voces indirectas a través das familias de palabras • Máis de 26.000 definicións, axeitadas á idade e contidos requiridos aos alumnos de primaria • Máis de 26.000 exemplos para facer máis didáctica a comprensión do significado de cada definición • Contén os 600 erros léxicos máis frecuentes, remitindo á forma correcta • Máis de 10.000 sinónimos • Máis de 5.000 antónimos • Inclúe as familias de palabras • Inclúe as expresións máis frecuentes • 42 modelos de verbos conxugados • Contén observacións nas entradas que así o requiren • Inclúe as indicacións gramaticais máis importantes: o xénero, o número, o acento, as contraccións… • 23 láminas a cor, 9 delas dobres, relacionadas co mundo máis próximo ao alumno: a casa, a cociña, a sala de estar, o cuarto de baño, a cidade, o xardín, a rúa… • Un instrumento educativo, en definitiva, creado para a comunidade escolar seguindo as directrices e obxectivos didácticos da Reforma Educativa.

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Loita de clases e represión no mar (1864-1939)», de Dionisio Pereira

30 Maio 2011

Uncategorized

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión sobre Loita de clases e represión no mar (1864-1939), de Dionisio Pereira. Reproducímolo integramente:

Sindicalismo mariñeiro

Unha visión interesada da historia de Galicia tenta presentar o noso país como un lugar atrasado e conservador onde os movementos sociais, como o do sindicalismo, por exemplo, apenas tiveron presenza e repítese unha e outra vez que o galego é insolidario, desconfiado e non sei cantas cousas máis, de xeito que os movementos civís e sindicais non son propios da nosa comunidade. Libros como este de Dionisio Pereira están a ofrecernos unha visión máis acaída da Galicia do remate do século XIX e do primeiro terzo do XX, que aparece como unha comunidade atenta aos movementos sindicais ou civís propios da modernidade.

Dionísio Pereira pasa revista aos distintos movementos sindicais e reivindicativos que se producen nos portos galegos desde a época da Restauración ata a chegada do franquismo. O seu estudo abarca un período que, como indica o título, vai de 1864 a 1939.

O autor vai estudando os distintos movementos e asociacións mariñeiras que xorden nestes anos para mellorar as condicións de traballo, salario ou descanso dos mariñeiros. Especial importancia ten a sección dedicada a estes movementos na época da II República. O autor conclúe que a implantación da CRT-CNT tiña unha grande importancia cara a 1936, de xeito que era unha forza social de primeira magnitude nas cidades e vilas costeiras galegas (páx. 207).

Toda a segunda parte do libro dedícase ao estudo da represión franquista contra os mariñeiros galegos militantes en sindicatos de clase entre 1936 e 1939. Sinala como a gran maioría da patronal pesqueira foi favorable ao golpe de Estado de 1936, onde destacan personaxes como o mozo Rafael Jesús Portanet, que chegaría a ser alcalde franquista de Vigo entre 1964 e 1970 e ata ten algunha rúa dedicada á súa memoria na cidade de Vigo… Parece que o pai do devandito alcalde ata puxo o seu capital ao servizo dos exército rebelde. Apelidos coñecidos da patronal pesqueira e mariñeira aparecen citados e estudados por Pereira como instigadores e defensores do golpe de Estado do 36 e topamos cos apelidos de Albo, Cerqueira, Tapias, Massó ou Alfageme.

Dirixentes e militantes sindicais serán non só perseguidos e encarcerados, senón mesmo paseados polas chamadas brigadas del amanecer, en episodios dignos de figurar na historia da infamia universal. Con gran valentía, Dionísio Pereira, non só dá o nome dos represaliados, senón tamén dos denunciantes e mesmo dos membros das devanditas brigadas del amanecer. Se en xeral o autor sinala que a patronal apoiou o golpe de Estado, tamén sinala, con grande obxectividade, o comportamento dos armadores ou propietarios de fábricas de conservas e salgaduras que mantiveron o seu apoio á República e mesmo a represión que sufriron. Xa que logo, a obxectividade do libro é incuestionable.

En fin, o libro, á marxe dos datos estatísticos, conta tamén historias de represión que arrepían, como o caso dos paseados na enseada da Bombardeira, preto de Baiona. O libro remata cun interesante estudo das fugas por mar para escapar da represión franquista e conta así mesmo cun interesantísimo apéndice documental, no que hai que salientar os cadros dedicados aos membros da patronal mariñeira que estaban afiliados á Falanxe entre 1936 e 1939.

Xa que logo, estamos ante un libro que é de consulta obrigada e que debe figurar en todas as bibliotecas públicas e centros de ensino de Galicia, pois permite saber quen fomos, quen foron os reprimidos-torturados e quen os torturadores-represores, mesmo con nomes e apelidos, pois á infamia cómpre pórlle nome e cara. Por outra banda, os asasinados-represaliados-torturados merecen todo tipo de gabanzas e agradecementos, pois o que poida haber de xusto e libre nesta nosa sociedade do século XXI a eles se debe en gran medida. Por iso, os seus nomes non deben quedar no esquecemento. Por iso, de novo hai que darlles as grazas a investigadores como Dionísio Pereira.

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonsos sobre «Modesta proposición e outros ensaios», de Lois Pereiro

23 Maio 2011

Clásicos,Críticas

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión sobre Modesta proposición e outros ensaios, de Lois Pereiro. Reproducimos os principais parágrafos:

Contra a conformidade e a resignación

Dentro da obra prosística de Lois Pereiro cómpre salientar o seu ensaio Modesta proposición para renunciar a facer xirar a roda hidráulica dunha cíclica historia universal da infamia, que temos a sorte de ver publicado neste libro. Alguén dixo por aí que o homenaxeado das Letras Galegas se adiantou en varios anos a propostas agora tan exitosas como é a do panfleto (enténdase panfleto no sentido positivo de obra curta para loitar contra a incultura e a tiranía) Indignádevos. E, a fe, que acertou.

Neste ensaio, Pereiro anímanos a seguir loitando para conseguir unha socidade mellor e non hai por que aceptar que este capitalismo consumista e de ficción que agora temos sexa a única organización posible para unha sociedade desenvolvida e moderna. Pereiro sinala atinadamente que o sistema capitalista actual xa non nos domina pola forza ou pola violencia, senón sutilmente a través da propaganda que corre polos medios audiovisuais ou polas autoestradas da información. A lección interesada dos medios e do sistema é que este capitalismo será malo, mais non hai outra cousa mellor. Pereiro anima a resistir e a opoñerse á idea de que esta sociedade é o mal menor, aínda que esta idea xa non se impuña pola forza, senón máis sutilmente por enganos publicitarios envoltos con gusto e ben deseñados. En definitiva, é o que nun celebrado ensaio Vicente Verdu chamou o capitalismo de ficción actual, que substitúe o capitalismo produtivo e o consumista.

Cunha linguaxe que nos lembra o esperpento de Valle ou mesmo o Manuel Antonio de Máis alá, Pereiro preséntanos o Estado actual nas mans de actores fracasados, charcuteiros flatulentos, mediocres avogados, charlatáns de taberna sevillana… cheos de insomnio e ebriedade de poder. Fronte a estes poderes omnímodos só queda a resistencia da tropa dos vencidos baseada en Terra, Lingua, Cultura, Dereito á diferenza, Mente aberta ao mundo… e nada máis. Son palabras de Pereiro, que escribe con inicial maiúscula para a procura dun efecto estilístico.

Moitos comentaristas teñen sinalado estes días a novidade do texto de Pereiro, que, publicado en 1996 en Luzes de Galicia, se adiantou ao tan exitoso Indignádevos en máis de dez anos. Pero, desde o punto de vista estilístico, é un texto moi ben construído. Chama a atención a adxectivación acaída. Así debemos opoñernos ao poder con humor tibetano ou os intelectuais vendidos ao poder forman parte da submisión subvencionada. Fixémonos no acertado da aliteración e da reiteración do prefixo sub-. Mais tamén, cando é necesario, bota man do coloquialismo expresivo. Todos os falantes do galego sabemos o que é non deixarse asoballar, que Pereiro aconsella como outra forma de oposición ao poder.

Tamén está presente a intertextualidade desde o becqueriano comezo do propio manifesto ou nese sangue, suor e bágoas. Non menos acertada é a imaxe da roda hidráulica do poder que tritura, o que nos leva ao tópico clásico das rodas de Fortuna, mais pasado por un certo futurismo, expresionismo e ata surrealismo, pois a imaxe desta roda parece un aparello kafkiano e de pesadelo, aínda que a calquera o leva ás célebres rodas de Fortuna clásicas. O emprego de oracións breves e tallantes ou tamén o uso da primeira persoa do plural inclusiva e exhortativa é outro acerto estílistico. O comezo do manifesto é un prodixio de sintaxe lenta para suxerir o dominio lento, continuo, inexorable do poder desde o comezo dos tempos. En fin non faltan os recursos típicos da boa argumentación, desde o paradoxo (as vítimas convertidas en verdugo), as interrogacións retóricas, as enumeracións abertas para que o lector complete co seu sentido crítico, as perífrases verbais de obriga…

Xa que logo, nestes días de insubmisión e do movemento do 15-M (Democracia Real Xa) cómpre ler este manifesto de Pereiro. Se os románticos acabaron decepcionados porque non podían acabar co sistema e os simbolistas, perante este fracaso, se apartaron da revolta, desprezando o sistema, Pereiro dá o paso da insubmisión continua, de opoñerse no concreto e cotián ao Sistema, para así acadar, engordiño, a Liberdade, a Xustiza, a Igualdade.

Complétase o libro con outros textos de Pereiro, de tipo ensaístico, que nos achegan máis a figura do homenaxeado neste Día das Letras. O certo é que foi coincidencia feliz do 17 de maio dedicado a Pereiro co xurdimento do movemento do 15-M. Pereiro xa o deseñara en 1996 no seu manifesto Modesta proposición para renunciar a facer xirar… Con textos coma este de Pereiro, eu comprendo cada día mellor a postura dos que se opoñen á difusión da lingua e cultura galegas. Que lean a Modesta proposición… os que din que a literatura galega é ruralista, atrasada e non sei cantas parvadas máis. Eu propoño, para facer efectivo o Día das Letras, que os profesores de Secundaria e Bacharelato o lean e comenten nas súas clases de Lingua, Historia, Cidadanía, Filosofía e semellantes nestes mes lectivo que nos queda de aquí a final de curso. Tampoco viría mal pór un fragmento como texto para comentar nas PAU.

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «O misterio das badaladas», de Xabier P. DoCampo

18 Maio 2011

Críticas,Infantil,Sopa de Libros,Xuvenil

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión sobre O misterio das badaladas, de Xabier P. DoCampo. Reproducimos os principais parágrafos:

Reedición dun clásico da literatura xuvenil

Hai xa vinte e cinco anos Xabier P. Docampo publicou esta narración destinada a un público xuvenil e converteuse nun dos clásicos xa non só da narrativa infantil e xuvenil galega, senón mesmo da literatura infantil e xuvenil en xeral. Centos de nenos da antiga EXB e hoxe de Primaria leron esta obra e a través dela familiarizáronse coa lectura en galego. Xa que logo, benvida sexa esta nova edición.

Non imos, por tanto, descubrir aquí o libro. Mais cómpre salientar algún dos seus acertos para cativar o público infantil e xuvenil . Así, por exemplo, ese protagonista colectivo do grupo de rapaces e rapazas amigos que procuran o misterio de por que, ás doce da noite, soan no campanario da igrexa no canto das preceptivas doce badaladas, trece. Os personaxes tamén están trazados dentro do que se espera neste tipo de literatura. Acerto é tamén que o relato se mova entre o marabilloso e o realista, así como o final aberto. As mensaxes para descubrir o misterio fan que o lector poida participar tamén el como investigador. Pero xa digo, non imos agora descubrir un clásico do noso relato infantil e xuvenil.

Quero comentar, en xeral, o acerto na corrección e enxebreza da lingua desta edición. O autor usa adecuadamente o infinitivo conxugado, emprega unha fraseoloxía enxebre, utiliza formas que hoxe non adoitan aparecer especialmente na fala dos máis novos (cadanseu/cadansúa, onda/xunta, connosco, convosco…). Elixe así mesmo as colocacións do pronome átono que se apartan do castelán coas formas amodotemporais con preposición: trataría de se fixar (páx. 17), non é cousa de lle dar pistas (páx. 16)…

En canto ao léxico elixe moitas veces o termo que non é común co castelán. Así aparecen ouvido, fiestra, xantar…

Cómpre gabar este desexo de calidade lingüística no autor. A lectura en galego debe sobre todo constituír un pracer para os alumnos, mais tamén debe familiarizar o alumnado cun galego identificado e descastelanizado. O profesorado, na lectura en común, debe salientar estes trazos propios do galego e descastelanizar os alumnos. Velaquí outro motivo para propor a lectura deste libro nos cursos do derradeiro ciclo de Primaria.

(…)

Neste día das Letras Galegas só nos queda, como galegos, sentirnos orgullosos da nosa literatura infantil e xuvenil e pedir que algún dos creadores deste tipo de literatura acade axiña algunha cadeira da Real Academia Galega, onde posiblemente sobran filólogos e faltan creadores, como é o caso dos representantes da literatura infantil e xuvenil.

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Poesía completa», de Lois Pereiro, en edición de Ana Acuña

2 Maio 2011

Clásicos,Críticas,Poesía

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión sobre Poesía completa, de Lois Pereiro, en edición de Ana Acuña. Reproducímola integramente:

A poesia enteira de Lois Pereiro

Grazas a este volume pulcramente ordentado e editado por Ana Acuña o lector e ata o estudoso poden acceder de xeito doado e mais eficaz a totalidade da obra poética do autor homenaxeado este ano no Día das Letras.

A editora analiza nun breve pero substancioso prólogo a obra poética de Pereiro. Sitúa os comezos poéticos do autor no grupo madrileño que publica a revista poética Loia, cara a 1975. Brevemente sitúa o grupo de universitarios galegos en Madrid que, por aqueles anos da Transición, crean un grupo poético, que tanto nos lembra os Brais Pinto, ao que pertencen Manuel Rivas, Fermín Bouza, Antón Patiño e o propio Lois. Algún día haberá que estudar a importancia que tivo para a literatura galega a saída fóra de Galicia dalgúns dos seus escritores. Lembremos a importancia de Madrid ou Barcelona como núcleos de literatura galega pois por alí andaron na súa etapa formativa caracterizados membros de Nós, por non facer referencia aos Brais Pinto ou aos actuais Domingo Villar, Carlos G. Reigosa, Camilo Valdehorras, Basilio Losada…

Brevemente, mais de xeito completo, a prologuista-editora sitúa o lector no mundo de lecturas, mais tamén musical ou cinematográfico de Lois Pereiro.

A editora opta por colocar como comezo da produción poética de Pereiro Poemas para unha Loia, aducindo que aínda que se publicou como libro en 1997, foron escritos entre 1975 e 1977 e publicados nos catro números da devandita revista poética galega Loia, editada en Madrid. A editora inclúe a referencia a variantes destes textos, mais sen as citar, o que sería de utilidade. O mesmo acontece con poemas doutros libros. Reserva así mesmo a sección “Outros textos” para recoller os poemas que o autor non incluíu nos seus libros.

Tamén con moi bo criterio respecta a ortografía e o galego de textos que por seren anteriores á normativización do galego presentan diverxencias coa actual normativa. Hai que felicitar a editora por esta decisión. Aínda lembramos as obras da xeración Nós editadas modernamente, especialmente por Galaxia, onde se adapta non só a ortografía senón outros aspectos lingüísticos da obra á Normativa oficial, co que se desvirtúa a obra. O prólogo péchase cunhas interesantisímas referencias bibliográficas para comprender mellor a Pereiro. Xa que logo, o labor da editora non puido ser máis pulcra. Parabéns por ela.

Deste xeito, todas as persoas interesadas na obra de Pereiro téñena ao seu dispor e poden gozar dela. Cómpre advertir que hai que fuxir na lectura desta obra do autobiografismo estrito. Pereiro recupera evidentemente o eu, mais non é un eu autobiográfico, como se podería desprender dese impresionante libro que é Poesía última de amor e enfermidade. O eu lírico de Pereiro, coma o de moitos poetas contemporáneos (Pessoa, Ezra Pound…), contén evidentemente elementos autobiográficos, pero é un eu ficcional creado a partir destas experiencias vitais do poeta, mais tamén a partir das lecturas, dos modelos literarios que lle proporcionan as lecturas, as películas, a música ou mesmo as iconas das culturas de masas. En definitiva é o que se coñece co nome da máscara do escritor.

Así, o poeta viaxa pola súa intimidade, marcada pola enfermidade (efectivamente Pereiro estivo gravemente enfermo pola intoxicación do aceite de colza e pola sida) e pola presenza da morte, pero faino distanciado. Percórrese a si mesmo como alguén que vén de fóra. E, entre outras cousas, atópase coa dor que produce a enfermidade e a certeza de que a morte está aí, marcada mesmo cun prazo fixo. Mais tamén tenta superar vitalistamente esta morte co amor, co sentimento de sentirse amado polos amigos e os que o tratan. Xa que logo, non é só un poeta da morte e da enfermidade, senón un vitalista, que asume a certeza de que a angustia, a soidade, a enfermidade e a morte tamén están aí.

O lector implícito goza con esta poesía e ata certo punto séntese identificado con este eu lírico e ficcional (aínda que sexa baseado no autobiográfico) que nos ofrece o poeta, porque todos sentimos a ameaza da enfermidade e da morte, malia que gocemos dos praceres da vida, da amizade ou do amor. Neste sentido é significativo o poema “Dese a superficie dun novo / e imprevisto salvamento”.

Xa que logo, animamos á lectura desta obra poética de Lois Pereiro, mais tendo en conta que non é, malia todo o que se leva escrito, unha poesía autobiográfica, senón o percorrido dun eu ficcional, que tenta coñecerse a si mesmo, elaborado desde as vivencias persoais do poeta, mais tamén desde o eu ficcional que forxa, eu ficcional que ten elementos da poesía clásica grecolatina, de Quevedo, os simbolistas, os poetas malditos, Bernhard, Ezra Pound, Manuel Antonio, Lou Reed… Mesmo a imaxe que se ofrecen estes días do poeta teñen un moito de composición ficcional, dentro dun dandysmo literario moi ben comprendido e utilizado por Pereiro.

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Mary Wollstonecraft Shelley e a súa criatura artificial», de María Xosé Queizán

25 Abril 2011

Uncategorized

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión sobre Mary Wollstonecraft Shelley e a súa criatura artificial, de María Xosé Queizán. Reproducimos os principais parágrafos:

Bo estudo sobre un mito universal

A figura do doutor Frankenstein e a súa criatura convertéronse por mor do cine nun dos mitos da cultura contemporánea. María Xosé Queizán analiza neste ensaio dun xeito acaído tanto a creación do mito, como a figura da súa creadora, Mary Wollstonecraft, situada acertadamente no seu ambiente familiar, histórico-cultural, social e tamén afectivo.

A ensaísta comeza por situar a Mary no seu medio familiar. A nai, chamada Mary coma a filla, foi unha das creadoras do feminismo. A vida da nai coincide coa Revolución Industrial e coa Revolución Francesa. Mary, a nai, foi, xunto con Olympe de Gourges, una das creadoras do feminismo co ensaio Vindicación dos dereitos da muller (1792). Previamente tratou de organizar a súa vida cun traballo de seu e sen depender do matrimonio, como mestra dunha escola fundada por ela mesma ou de institutriz. Trata cos escritores e intelectuais progresistas do momento. Visitará Francia para vivir en directo os acontecementos da Revolución.

De volta a Inglaterra, e tras unha relación amorosa traumatizante, vive unha curta etapa de felicididade xunto co intelectual progresista William Gowin, futuro pai de Mary. Tamén analiza a ensaísta, de xeito moi apropiado, algunha das ideas fundamentais de Mary, a nai, como é a da desmitificación da maternidade, tal e como se entende tradicionalmente, ideas que seguen a ser hoxe perfectamente válidas. Mary morrerá precisamente como consecuencia do parto da súa filla tamén chamada Mary.

A nena e adolescente Mary séntese orgullosa das ideas feministas da nai. Queizán presenta moi oportunamente tamén a contradición entre o pensamento progresista do pai de Mary e o seu comportamento cotián. Mary fórmase nas lecturas e na asistencia ás xuntanzas de intelectuais e escritores que se celebran na casa paterna, ás que asisten personaxes tan cualificados como Coledrige. Os libros convértense nos mellores amigos da adolescente Mary, que ata aprende francés para ler na súa propia lingua a Rousseau e Voltaire. Queizán consegue darnos unha visión moi boa do período de formación de Mary.

Nunha das xuntanzas de intelectuais da casa paterna Mary vai coñecer o poeta Percy Shelley, que será o grande amor da súa vida. Malia que Shelley está casado, os dous iniciarán unha relación amorosa, que non rematará ata a temperá morte do poeta.

A seguir, Queizán analiza a vida en común de Shelley-Mary, as viaxes e estadías en Francia, Suíza, Alemaña e Holanda, así como os sucesivos embarazos de Mary e incluso a morte dalgúns dos seus fillos case acabados de nacer. De especial interese é o comportamento machista de feito que mantén non só o pai de Mary, senón tamén o propio Shelley, en franca contradición, como xa indicamos, co seu pensamento progresista. A ensaísta dálle moita importancia a este aspecto e amosa como as dúas Mary, a nai e a filla, foron no seu tempo vítimas dos estereotipos machistas que dominaban na sociedade, incluso no comportamento de homes teoricamente progresistas como o pai de Mary ou o poeta Shelley. Esta parte do ensaio é unha das mellores, para nós, e das máis atractivas e que debía ser de lectura e comentario obrigados en todos os centros de ensino, pois segue a manter, por desgraza, plena actualidade.

Outra parte importante do ensaio dedícase a explicar o proceso de creación e mais á análise da obra literaria que lle dará a Mary filla unha fama universal: Frankenstein, el moderno Prometeo. Queizán analiza a obra dentro das coordenadas ideolóxicas e estéticas en que se move a autora, ofrécenos a visión do mundo que informa a obra e resulta unha análise modélica do que debe ser un estudo dunha obra literaria, sen descoidar o ambiente ideolóxico, social, histórico e mesmo autobiográfico en que se desenvolve o escritor. É un modelo de crítica para seguir, fronte a tanta crítica puramente interna só ao texto que trouxeron a Galicia os semióticos e similares, que non buscan outra cousa que separar as obras do seu contexto histórico, político e ideolóxico.

Se a análise que Queizán fixo da obra de Pondal foi modélica no seu día, esta volve selo e debería ser lectura obrigada para os estudantes de filoloxía e mesmo para os profesores de literatura, pois forneceraos dun método adecuado de análise crítica da literatura para empregar nas aulas, especiamente nas de Secundaria e Bacharelato. Non caben máis neste eido que parabéns para a ensaísta.

(…)

Para rematarmos, só nos queda engadir que estamos ante un verdadeiro ensaio, non unha tese de doutoramento ou similar que se presenta como ensaio. Ademais trata un tema universal desde o galego, co cal se volve a demostrar a universalidade da lingua e cultura galegas, fronte aos representantes do pailanismo (termo do sociólogo Fermín Bouza) ou tuzarismo (termo de Manuel Rivas) que din que o galego e a cultura galega non teñen unha visión dos fenómenos culturais de ámbito universal.

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Recendos de aire sonoro», de Antonio García Teijeiro

14 Abril 2011

Blogs,Críticas,Infantil,Sopa de Libros

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica unha recensión sobre Recendos de aire sonoro, de Antonio García Teijeiro, no seu blog Bouvard e Pécuchet. Reproducímola integramente:

Poesía desde cativos

Nos plans de estudos a literatura e sobre todo a poesía ocupan cada vez menos tempo e espazo. A implantación da ESO supuxo que a lingua e a literatura pasasen a formar parte da mesma materia e os nosos libros de texto enchéronse dos chamados textos funcionais ou utilitarios, de tal xeito que foron quedando cada vez menos textos literarios e sobre todo menos textos poéticos. García Teixeiro vai contra esta liña e escribe un libro de poesía xa non para adolescentes, senón para rapaces de Primaria e sen caer na mexericada que moitas veces é a poesía chamada infantil, pois ata un adulto goza coa lectura dos poemas deste libro. Vese que o poeta, mais tamén o profesor García Teijeiro espera que volvan os tempos bos para a lírica.

O poemario que agora nos ofrece García Teijeiro é un canto, e valla a redundancia á música, especialmente aos instrumentos musicais. Os rapaces, especialmente os de Primaria, poden, coa lectura en voz alta e en grupo destes poemas, mais tamén coa lectura silenciosa e individual, aínda que sempre guiados e asesorados polo profesor, aprender que a poesía é música e fundamentalmente ritmo. A poesía é a música que se fai coa linguaxe.

Un bloque de poemas do libro está formado por aqueles en que o poeta presenta e caracteriza diferentes instrumentos. Mais diante coloca uns poemas en que o propio mundo, ao xeito dos platónicos e dos renacentistas, así como a natureza e o universo son definidos como harmonía e música. En axeitada metáfora creacionista o aire que forma a nosa atmosfera non é máis que música libre en movemento. Os elementos da natureza, desde as flores ao mar, pasando polas nubes, son cores / que queren cantar (páx. 15). E reparemos en que o poeta, coma quen non quere a cousa, vai familiarizando os cativos con técnicas fundamentais da poesía, desde a revolución simbolista, como a sinestesia, a aliteración, a cenestesía ou as estruturas paralelísticas.

Tras este marco do universo-natureza como harmonía e música, pasa o autor revista a distintos instrumentos. En moitos casos bota man dunha técnica hilozoísta, que o emparenta coa vangarda galega de anteguerra. Neste vangardismo non faltan mesmo os puros xogos de sons sen significado, polo puro pracer e beleza do son en si mesmo, ao xeito das vangardistas jitanjáforas de Alfonso Reyes, como podemos observar no poema dedicado ao violoncelo (páx. 21). Non esquece tampouco que na poesía moderna a grafía ou a disposición dos versos sobre a páxina é tamén significativa (léase o poema dedicado ao trombón, na páx. 115). Xa que logo, nada de poesía mexeriqueira, ao estilo de Gloria Fuertes no castelán, senón poesía que, coma quen non quere a cousa, inicia os rapaces nas técnicas e na sensibilidade da poesía contemporánea e posvangardista.

Como non podía ser menos no ano dedicado a celebrar o aniversario de Pintos, a gaita, instrumento tradicional galego, é glosada en dous poemas. Deste xeito, García Teijeiro une o universalismo vangardista co local ou converte o local en universal, que era unha vella teima dos vangardistas e nacionalistas como Manuel Antonio.

Por último, un grupo de poemas presenta xéneros musicais ou figuras da música, mesmo da contemporánea, que se puxeron ao servizo de causas nobres como a condena do racismo, o pacifismo ou a procura dunha nova sociedade maís xusta, que podemos exemplificar no poema laudatorio de Bob Dylan.

Se axeitados son os poemas para os seus receptores, tamén apropiadas resultan as ilustracións de Fino Lorenzo, onde se combinan colaxes con trazos xeométricos de xinea cubista, que levan os rapaces cara á pintura moderna, especialmente a non figurativa.

Só nos queda animar ao profesorado e aos pais e nais para que inciten aos rapaces á lectura deste libro, desbotando a teimosía de traballar tanto texto útil e funcional. Baixo o pretexto de formar para a vida estamos a refugar a literatura e  a poesía. Non esquezamos que a literatura presenta moitas veces unha visión do mundo alternativa á que nos ofrecen os poderes. Non lles fagamos o xogo a estes poderes fácticos e formemos os nosos rapaces na lectura da poesía. Libros coma este son un bo comezo para conseguir futuros lectores adultos de poesía.

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «A memoria e o esquecemento. O franquismo na provincia de Pontevedra», de Gonzalo Amoedo López

Blogs,Críticas,Crónica

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica unha recensión sobre A memoria e o esquecemento. O franquismo na provincia de Pontevedra, de Gonzalo Amoedo López, no seu blog Bouvard e Pécuchet. Reproducímola integramente:

Un libro para ler no aniversario da II República

O día 14 deste mes celébrase o aniversario da proclamación da II República. O autor deste libro amosa como a República supuxo un intento de facer unha España máis xusta e progresista, que poñía no seu sitio os tres esteos da Restauración borbónia (Exército, Igrexa e capitalismo). A rebelión antirrepublicana produciuse, segundo o autor, porque estas clases privilexiadas da Restauración non transixían coas arelas de modernización e xustiza social que traía a II República.

O autor analiza neste exhaustivo traballo de máis de cincocentas páxinas como se produciron a rebelión e represión franquistas na provincia de Pontevedra. No “Limiar” enmarca o seu traballo dentro das tarefas de recuperación da memoria histórica e pide a derrogación da Lei de Amnistía de 1977 para, deste xeito, poder perseguir os crimes do franquismo como crimes de lesa humanidade.

A seguir, no “Preámbulo”, propón como hipótese, que probará sen deixar lugar a dúbidas nas cincocentas páxinas seguintes, que os asasinados e perseguidos polo franquismo pereceron non por accidente ou mesmo por envexas e liortas entre particulares, senón como produto dun plan ben concibido contra os elementos progresistas que trouxeron a II República. Complétase a hipótese coa valoración do escaso papel cuantitativo que tivo a Falanxe orixinal, pois a Falanxe unificada ou Movemento Nacional de Franco, estaba formada principalmente por membros da Igrexa, do capital, do Exército ou do funcionariado, que non querían perder as vantaxes do sistema monárquico, que foi desbotado o 14 de abril de 1931.

Metido xa no traballo, Amoedo analiza como viviron en España e Galicia e especialmente en Pontevedra os distintos colectivos sociais a chegada da República. Deste xeito vemos as reaccións antirrepublicanas  da Igrexa, do Exército (especialmente coa sanjurjada) ou dos capitalistas e propietarios. Así mesmo debulla os programas da Fronte Popular e dos grupos fascistas como FE ou as JONS.

Estuda polo miúdo a sublevación e quen foron os sublevados, tanto civís coma militares. Demostra como, malia a retórica tomada da Falanxe, que a Falanxe unificada ou Movemento Nacional de Franco estivo formado polos representantes das devanditas clases privilexiadas da Restauración e terminou por ser un nacinalcatolicismo con elementos fascistas.

Con gran valentía o autor cita con nomes e apelidos os que participaron nas tarefas de represión. Resulta paradigmático o perfil de Víctor Lis Quibén entre as figuras dos paseadores. Quen queira coñecer os nomes e apelidos dos paseadores e represores da provincia de Pontevedra non ten máis ca ler estes capítulos. Xa que logo, aparecen os paseos, mais tamén os paseadores. Tamén sinala o papel preponderante que nesta represión tiveron institucións como a Igrexa ou o Exército, que, por certo, nunca solicitaron o perdón do pobo español.

Moi interesante é o capítulo en que pasa revista aos intelectuais e escritores que colaboraron coa rebelión dalgún xeito. Alí están os nomes de Risco, Cunqueiro, Torrente, Castroviejo, Filgueira Valverde (son célebres as suas alocucións patrióticas por Radio Pontevedra), Moure Mariño ou ata Celso Emilio Ferreiro.

O derradeiro capítulo do libro analiza a Transición e demostra que foi unha fórmula para permitir que sigan a mandar as vellas elites da Restauración monárquica de 1874. Dedica unhas substanciosas e ben documentadas páxinas a amosar a orixe familiar franquista de persoeiros da actual monarquía como Abel Caballero, Ventura Pérez Mariño, De la Vega, Fernando Ónega, Cesar Mera… Este derradeiro capítulo do libro, en que se interpretan a Transición e o actual réxime monárquico como unha simple continuidade da Restauración de 1874, é un capítulo que debían ler todos os alumnos de segundo ciclo da ESO e do Bacharelato, para que desboten os tópicos que lles contan sobre isto os libros de texto, a historiografía oficial e mais a maior parte dos medios de comunicación.

Cómpre sinalar así mesmo os espléndidos apéndices de documentos que achega o libro, especialmente a listaxe dos seis mil membros da Falanxe unificada ou Movemento Nacional da provincia de Pontevedra. Interesante tamén é a portada, onde se presenta unha manifestación en Pontevedra, en 1964, co gallo dos vinte e cinco anos de paz, data en que era ministro de Información (e Propaganda) D. Manuel Fraga, presidente de honra e fundador do PP.

Todos os que somos republicanos temos que darlle as grazas ao autor e recomendamos vivamente a lectura deste libro para celebrar o aniversario da II República, á espera de que poidamos ver algún día unha III República confederal. Saúde a todos, compañeiros republicanos!

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Lois Pereiro. Náufrago do paraíso», de Marcos Calveiro

6 Abril 2011

Blogs,Críticas,Fóra de Xogo

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión sobre Lois Pereiro. Náufrago do paraíso, de Marcos Calveiro. Reproducimos os principais parágrafos:

Guión axeitado

Marcos Calveiro opta polo modelo do guión cinematográfico para ofrecernos unha introdución á vida e á obra de Lois Pereiro. Como é sabido, o poeta era un grande afeccionado ao cine, polo que Calveiro elixe o modelo do guión cinematográfico para realizar dun xeito didáctico unha introdución ao escritor homenaxeado este ano no Día das Letras Galegas. Pola vinculación que o poeta homenaxeado tiña co cine, así como por ir este libro dirixido aos nosos estudantes de ESO e Bacharelato, tan familiarizados co audiovisual, cremos que a elección deste formato foi un acerto.

Ao xeito dos guións cinematográficos, o texto divídise nun conxunto de escenas onde se presentan momentos, espazos e mesmo familiares e amigos que foron fundamentais na vida de Lois Pereiro. O libro ábrese e péchase con dúas escenas que transcorren con Lois xa morto: a primeira no cemiterio, mentres a avoa e a muller que criou os irmán Pereiro arranxan a sepultura de Lois un ano despois da súa morte; a derradeira, cos trámites que o amigo do poeta, Manuel Rivas, e o seu irmán Xosé Manuel Pereiro realizan para que se lle dedique a Lois o Día das Letras Galegas de 2011. Estas dúas escenas actúan como marco do decorrer vital e creativo do poeta, que se nos presenta no resto das escenas.

Ao longo destas escenas, Calveiro vainos pondo en contacto co paraíso perdido da infancia no Incio, co colexio dos escolapios de Monforte, coas viaxes dos irmáns Pereiro a Lugo (aínda nenos) para acudir ao dentista, pero onde comeza a súa afección á literatura, cos volumes de Verne ou Agatha Christie, que mercan nunha libraría emblemática para todos os galegos que amamos os libros, Souto. O ambiente socioeconómico en que medra Lois e tamen o cultural está moi ben reflectido nas escenas de Monforte dos anos 1972 a 1976: a chegada do 600 ou da televisión, as compras de libros na libraría Mapa (alí o adolescente Lois decide mercar nada menos que O cemiterio mariño de Valery), a atracción pola música, a literatura e mais o cine que senten os rapaces do COU do 74. Nesta etapa, na vida de Lois, vai ser fundamental o seu coñecemento de Piedade Cabo, que será o grande amor da súa vida.

Outro bloque de escenas é o que nos presenta o Lois madrileño, na etapa que vai do 1977 ao 1981. Son anos de contactos coa música rock e punk, coas tardes de ver películas na Filmoteca Nacional, da fundación da revista poética Loia (con Manolo Rivas, Xosé Manuel Pereiro e Antón Patiño), así como da publicación, nesta revista, dos primeiros poemas. É o tempo onde comeza tamén as súas viaxes literarias e literaturizadas por Europa, como polo París onde está enterrado Jim Morrison ou Mélies… Mais todo iso conclúe polo envelenamento co aceite de colza, en 1981, e regresa este ano a Monforte un Lois estragado física e animicamente.

O poeta, desde este momento, vive non como unha máscara literaria, senón como realidade a sensación da dor, da destrución e mesmo de ter como destino a morte. O tópico literario e existencial do home como ser nado para a dor e a morte, que noutros non deixa de ser unha máscara literaria, en Pereiro convértese en realidade. Mais fai literatura, poesía desa realidade e ata esa realidade de dor e saberse nado para a morte é tamén o seu dandismo. O poeta e a obra fanse así inseparables, aínda que poidamos gozar, e moito, da obra, marcada pola dor e pola morte, así como por unha ansia de as superar, sen que coñezamos a súa vida e só a través dos poemas.

A vida do poeta complétase cos anos de enfermidade e dor, especialmente a partir do diagnóstico da sida, causada pola adicción á heroína. Especialmente conseguidas nos parecen as tres escenas que preceden á derradeira. Vemos non só unha persoa asediada pola dor e pola morte, que é consciente de que lle queda pouco, que está realmente condenado, mais tamén dunha persoa que quere vivir e que produce como froito desa tensión uns poemas que resultan inesquecibles para calquera lector, aínda que non coñeza as circunstancias vitais en que foron escritos. Velaí a grandeza da verdadeira poesía.

O libro complétase cunha rigorosa cronoloxía, unha boa achega de fotografías e cunha pequena antoloxía de poemas de Lois Pereiro, que conclúe co célebre epitafio: Cuspídeme enriba cando pasedes / por diante do lugar no que eu repouse / enviándome unha húmida mensaxe / de vida e de furia necesaria. Grande acerto é a elección deste poema para pechar o libro.

(…)

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «O bebedor de rakia», de Xesús Manuel Marcos

29 Marzo 2011

Blogs,Críticas,Narrativa

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publicou no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión sobre O bebedor de rakia, de Xesús Manuel Marcos. Reproducímola integramente:

O cine, as series de televisión ou mesmo os telexornais e as reportaxes televisivas adoitan presentarnos os soldados que participan nas chamadas “misións de paz” como novos heroes das fazañas bélicas que liamos na nosa infancia, mais a realidade destes heroes contemporáneos non deixa moitas veces de ser un capítulo máis da realidade deformada que moitas veces ofrecen os medios de comunicación. Esta novela volve pórnos en contacto coa dureza da guerra e coas consecuencias desta sobre as persoas que participan nelas, que nada teñen que ver coa visión rosa que  dan os telexornais das devanditas “misións de paz”.

O protagonista da novela de X.M. Marcos é un soldado profesional sen graduación, que participa na misión de paz do exército español na antiga Iugoslavia durante sete meses de 1992. O relato das vicisitudes do soldado Alberte Ferreiro artículase en dous bloques narrativos que van alternando ao longo de todo o texto.

O primeiro bloque narrativo está formado polo relato do propio protagonista que lembra a súa vida, especialmente a de soldado profesional, nas horas que pasa detido no calabozo do xulgado antes de pasar á disposición do xuíz por agredir, nun caso claro de violencia de xénero, a súa muller. O protagonista diríxese nun longo monólogo á súa irmá Branca, que ás veces parece estar presente na sala de visitas do xulgado e sentada fronte ao irman e outras ausente, fisicamente, mais sempre presente na mente de Alberte e que, de todos os xeitos, o agarda na sala de espera dos xulgados tras viaxar en autobús toda a noite para axudalo nesta nova peripecia da súa vida, a agresión machista contra a súa dona Chelo.

No segundo bloque un narrador en terceira persoa conta os feitos, mais desde a perspectiva da irmá de Alberte, Branca, que agarda que o irmán saia en liberdade condicional despois da celebración dun xuízo rápido. Neste caso, a evolución de Alberte e o acto que o leva aos calabozos son vistos desde a perspectiva da irmá, por máis que se empregue no relato un narrador omnisciente.

A través da testemuña de Alberte, nese soliloquio-diálogo coa irmá,  deséñase a figura dun mozo que chegou ata o alcolismo e mesmo a agredir violentamente a súa muller Chelo, diante da súa filla Sara. Mais xa nas primeiras páxinas o novelista, con grande mestría, abre unha expectativa no lector cando Alberte sinala que todo isto non é cousa de agora, senón que todo comezou un día de agosto de hai quince anos, en 1992, cando estaba destinado na devandita “misión de paz” de Iugoslavia. Desde aquel día nin sequera sabe o que é durmir e só resiste grazas ás xenerosas doses de rakia (unha forte augardente iugoslava) ou de calquera outra bebida alcóholica que cae nas súas mans.

O relato en terceira persoa, que alterna coa testemuña de Alberte, céntrase na figura de Alberte non como soldado, senón como maltratador e axente da violencia de xénero. Se Alberte, no seu monólogo, trata de exculpar o seu comportamento violento como consecuencia da guerra e da experiencia traumática que o levou ao alcoholismo, o certo é que neste relato en terceira persoa a perspectiva dos feitos é outra. Alberte é un rapaz violento desde a adolescencia, machista e que repite o comportamento de maltratador do seu propio pai. De aí que sexa un acerto esta alternancia dos dous bloques narrativos, mesmo marcados no texto cunha tipografía diferente.

A través do monólogo-diálogo coa irmá de Alberte asistimos, como xa indicamos, á súa peripecia como soldado profesional. Isto dálle pé ao autor para presentarnos unha visión descarnada da guerra na antiga Iugoslavia e para desmitificar a actuación dos soldados nas chamadas eufemisticamente “misións de paz”. Descubrimos que o que acabou por desequilibrar totalmente a Alberte foi que matou un pobre adolescente iugoslavo que tomou por un perigoso combatente.

A descrición que se fai da actuación e forma de vida dos soldados das misións de paz é tamén tremendamente dura, totalmente desmitificadora, como xa dixemos, destas guerras modernas, que agora se chaman eufemisticamente misións de paz. A min lémbrame a dureza dunha novela célebre sobre a guerra de África do primeiro terzo do século XX: Imán, de R. J. Sender. Despois de lermos esta novela de Xesús Manuel Marcos, xa ninguén poderá dicir que as “misións de paz” non son guerra pura e dura.

Pola contra, o relato en terceira persoa, desde a perspectiva da irmá, presenta a cara do Alberte maltratador. Susana, unha antiga novia de Alberte xa o deixou porque lle tiña medo, e agora Chelo, a súa muller, vai sufrir o seu ataque.

Como xa dixemos esta disposición en dous bloques da novela é un acerto, así como a redución temporal, pois tanto Alberte como o narrador omnisciente refán a vida de Alberte no tempo en que este permanece no calabozo, que non chega ás vinte e catro horas. No monólogo-diálogo de Alberte ocupan o maior espazo os sete meses que pasou no 92 en Iugoslavia. Quince anos despois, nesas horas de calabozo, lembra esa experiencia e tamén anacos da súa vida. No relato omnisciente, como xa dixemos, todo se dirixe a explicar como se foi fraguando o maltratador Alberte. No remate da novela conflúen ambas as liñas, pois Alberte reconstrúe o proceso de agresión á súa muller Chelo. Cómpre ler as malas desculpas de maltratador que ofrece Alberte. Mais esta exculpación da violenica de xénero que nos tenta coar Alberte non coincide coa visión do narrador omnisciente, que fala desde a perspectiva da irmá Branca.

En canto á lingua, chama a atención a aparición de hiperenxebrismos ou formas non normativas como gomitar, gómito, submariña (páx. 41), anguria (páx. 43), outo (páx. 61), chiculate (páx. 68). Non faltan castelanismos como cubo (páx. 29), timados (páx. 40), afrenta (páx. 58), amanecendo (páx. 60), zarpar (páx. 63), roce (páx. 81), tambaleándose (páx. 91). Mesmo aparecen castelanismos morfolóxicos como tremaba (páx. 94). Abúsase do CD de persoa con a, ao xeito castelán, e ata pasa ao CD que non designa persoa: escoltando a un camión (páx. 158). No emprego dos pronomes átonos tamén se advirte a influencia do castelán en expresións como Non era capaz de mirarlle aos ollos (páx. 133), Nin se me pasara pola cabeza (páx. 38) ou a indistinción llo/llelo: levarlla aos demais (páx. 86). Con todo, no aspecto da lingua, cómpre salientar a boa recreación que se fai do rexistro propio do exército.

Xa que logo, boa novela, cunha estrutura moi axeitada para presentar o dobre tema da guerra, desmitificando as chamadas “misións de paz”, e o do maltrato de xénero. Recomendamos a súa lectura. Resulta así mesmo moi apropiada para utilizala nos centros de Secundaria e Bacharelato, non só pola súa calidade literaria, senón tamén polos dous temas que trata, de xeito que é moi aproveitable non só nas clases de Lingua, senón tamén en Historia, Filosofía ou Cidadanía. Pensemos, ademais, que nas nosas clases de Lingua temos que pór os rapaces coa literatura que agora se está a facer e non virá mal nas clases de Secundaria e Bacharelato dedicar espazos de tempo para falar das novidades. Só así formaremos futuros lectores e concienciaremos os rapaces de que a literatura é algo vivo e actual e non só un repertorio de figuras históricas ou panteón de ilustres.

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «As palabras que move o mar», de Xaime Toxo

18 Marzo 2011

Críticas,Narrativa

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog Bouvard e Pécuchet unha recensión sobre As palabras que move o mar, de Xaime Toxo. Reproducímos os principais parágrafos:

Nova achega ao relato breve

Xaime Toxo ofrécenos neste volume catro narracións breves que teñen como elemento común, agás a derraderia, o desenvolvemento en vilas mariñeiras e nun período temporal que abarca desde o remate dos cincuenta-sesenta á metade dos setenta do pasado século, polo que, dalgún xeito, podemos estar ante unha memoria xeracional dos nados na primeira parte da década dos cincuenta, que eran mozos universitarios cando se produciu a morte de Franco.

O primeiro dos relatos, “O alento das pedras”, ten unha estrutura cirucular, pois comeza co desenlace. A morte do pai de Berta provoca que esta, mentres espera no tanatorio a incineración do pai en conversa co seu amigo Pablo, retroceda no tempo e lembre os aspectos máis rechamantes da súa infancia-adolescencia. Polos indicios ou información non elaborada que aparece neste relato (a chegada do primeiro televisor a Esteiro, a morte de Kennedy…), sabemos que os feitos acontecen no remate dos cincuenta ou nos primeiros anos dos sesenta. É o marco temporal máis recuado dos catro relatos. Neste texto o autor mestura de xeito acertado o realismo co mundo do soño e ata da fantasía cando a nena Blanca vive as experiencias do pai ao entrar no seu corpo ou soñar o que fai o pai.

O segundo relato, “Cartografías”,  transcorrre basicamente arredor dos momentos previos e posteriores á Revolución portuguesa de 1974. Repítese a mesma estrutura circular, posto que se nos conta como se produciu o encontro e ruptura da parella formada por Carlos e mais Clara, mais partindo do desenlace. Este texto pode lerse tamén como unha memoria xeracional dos universitarios nados entre 1950-1955, que viviron os últimos tempos do franquismo como estudantes en Santiago. A min paréceme unha miguiña tópico o desenvolvido sobre esta xeración, desde a música ás lecturas, ou mesmo a historia da prostituta brasileira Clara. Non obstante, os que vivimos aqueles anos e pertencemos á xeración do propio autor e dos personaxes, lemos con gusto o texto, aínda que, como dicimos, caia ás veces no tópico.

O terceiro dos relatos, “A casa dos alicerces mariños”, reitera de novo a devandita estrutura circular. A morte do adolescente Rubén, nun accidente de autobús, fai que o seu pai rememore a relación con Marta, así como con Luísa e Pedro. De novo irrompe a memoria xeracional coa historia de Pedro e a súa adicción á heroína, que rematará por producirlle a morte. O autor está a lembrar as primeiras vítimas da droga en Galicia, precisamente dentro da súa propia xeración.

O cuarto dos relatos difire dos outros tres en que non presenta estrutura circular nin transcorre nunha vila mariñeira, senón no Chile da represión de Pinochet. O narrador é un alfil dun xogo de xadrez propiedade dun neno xudeu que tivo que fuxir dos nazis a Chile e que remata asasinado polos esbirros de Pinochet, por comunista, xudeu e homosexual. É unha boa narración para ser utilizada nas clases de Secundaria e Bacharelato de distintas materias para que o alumnado vexa ás claras o que foron os nazis e mais as célebres ditaduras do Cono Sur nos setenta.

(…)

Ler a recensión completa.

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Fundación Libélula» de Yashmina Shawki

21 Febreiro 2011

Críticas,Narrativa

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog Bouvard e Pécuchet unha recensión sobre Fundación Libélula, de Yashmina Shawki. Reproducímola integramente:

Entre o realismo social e o realismo sucio

A situación de asoballamento que aínda sofre a muller leva á autora a presentar nesta novela curta a historia de varias mulleres da nosa contorna, que se nos fan familiares pois parecen sacadas de exemplos da nosa experiencia próxima ou mesmo das páxinas de sucesos. Para acadar este propósito de denuncia, a autora bota man do realismo social e do chamado realismo sucio.

A novelista para presentar a situación de asoballamento da muller na nosa sociedade emprega os procementos do tan deostado realismo social, pois pretende que o lector tome conciencia do devandito asoballamento e mesmo instrúe sobre a dirección en que debe interpretar o relato. Tampouco evita o maniqueísmo ou incluso o emprego de personaxes planos (como, por exemplo, a avogada fundadora da ONG Fundación Libélula). Mais isto resulta lícito en quen ten como propósito cando escribe concienciar dun problema.

Ao lado da literatura obsesionada pola forma, ten que existir esta literatura, que conciencie os lectores dos problemas que sofre a nosa sociedade. Pode parecer inxenua e ata primitiva tecnicamente, pero todo depende do obxectivo que procure o escritor e tamén do público ao que se dirixe. Estamos necesitados de realismo social, especialmente ante os problemas como os da violencia de xénero.

Mais a autora tamén bota man dos recursos do realismo sucio, especialmente cando nos describe a vida das clases baixas e medias baixas urbanas. A vida da camareira Laura é un bo exemplo deste tipo de realismo, coa súa obxectividade ou mesmo minimalismo, na liña de Carver. A autora debe afondar en sucesivas obras nesta liña, pois cremos que está moi ben dotada para este realismo sucio, que, para a denuncia, resulta aínda máis efectivo ca o realismo social.

Nalgúns casos o relato roza o terreo do melodrama (o cancro da avogada, a historia da estudante Helena…), mais a causa ben o merece. Non esquezamos que o folletín foi no século XIX unha das liñas de penetración dos socialismos e anarquismos, que tanto ben lle fixeron á sociedade occidental, pois de non ser por eles aínda andariamos como escravos do clero, da nobreza e do capital.

A novelista tenta ás veces, mesmo con cambio de tipografía, presentar o texto do narrador omnisciente en contraposición co que pensa o personaxe. No futuro debe profundar nestas técnicas perspectivistas, que agora aparecen usadas con inxenuidade de principiante na narrativa.

Aínda que priven os personaxes planos, nalgúns casos hai personaxes de certa complexidade, aínda que só sexa insinuada, como o sogro da camareira ou tamén a sogra desta mesma personaxe, en canto portadora dun sistema de valores machista cando ela é unha muller. Un caso semellante ao de Bernarda Alba, que nos fala da alienación. Acerta tamén na obxectividade con que trata o personaxe do ex-marido da avogada.

Non menos gratificante é a crenza na condición humana que se desprende da lectura desta noveliña. Son moitos os desalmados, mais tamén abundan os bos e xenerosos, que toman partido a prol de que sofre é explotado ou torturado. Xa que logo, aínda que, ás veces a noveliña poida parecer inxenua, que estea demasiado evidente a tese, que o narrador nalgúns caso veces sexa un sermonador ou que desguste aos que sempre están a clamar contra o realismo social ou crítico, cómpren na nosa literatura novelas coma esta. Por certo, boa lectura para comentar nos redutos machistas que poidan quedar nas clases de ESO e Bacharelato dos nosos centros de ensino.

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Cara B», de Ignacio Silva

16 Febreiro 2011

Blogs,Críticas,Narrativa

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog Bouvard e Pécuchet unha recensión sobre Cara B, de Ignacio Silva, unha das novidades de Xerais na colección Narrativa. Reproducimos algúns parágrafos da recensión, que pode lerse enteira no seu blog:

O volume que agora comentamos preséntanos tres novelas curtas ou micronovelas que resultan de lectura moi agradable para calquera lector e que, pola extensión e tipografía, son acaídas para ser lidas no autobús, no tren de proximidade e noutros tempos e espazos semellantes aos anteriores.

A primeira das novelas curtas “Cela aberta” explora o territorio da infamia das ditaduras que torturan os disidentes. A maldade infinita do torturador consegue corromper mesmo o preso que parecía invencible e destrúeo dunha forma atroz. O lector atopará un desenlace cruel e inesperado, mais moi efectivo e propio do relato curto ben construído, que sempre esixe unha trama única e un desenlace efectista. O autor conségueo plenamente.  Por outra banda, non está de máis nestes tempos neocon, tan dados á desculpa das ditaduras do cono sur e doutras, coma o propio franquismo, lembrar a infamia da tortura e da ditadura.

O segundo relato, “Vertixes”, xoga acertadamente coas analepses (ou voltas atrás no tempo) para facer que o lector vaia recompondo a historia do accidente-suicidio do protagonista Daniel. As diferentes partes ou minicapítulos que forman este relato non seguen unha orde cronolóxica, de tal xeito que o lector ten que ilas ordenando para así quedar ante a historia da morte de Daniel e do seu amigo Raúl nun estraño accidente, motivado pola idea de Daniel de suicidarse por amor. Esta estrutura é un evidente acerto do autor.

A atracción que Daniel sente por Ana está na liña da paixón irresistible que leva a quen a padece á autodestrución, ante a posibilidade da separación da persoa amada. Mesmo é vista como unha dependencia psicolóxica semellante á das drogas duras. Axeitada metáfora para tratar sobre a paixón amorosa de xinea romántica. Por outra banda, todo o texto tenta ser unha explicación dos feitos horribles que se producen na vida de Daniel entre as nove e as once da noite do día 9 de maio de 2009. Como xa dixemos, o lector recompón a historia, a sucesión causal e temporal dos feitos, ordenando as partes que o novelista ofrece desordenadas. Ten que actuar ao xeito do montador dunha película de cine.

A noveliña curta que pecha o volume, “Escinteleos”, presenta unha nova situación marcada pola violencia e o azar: a nai cega dun asasinado protexe o asasino deste fillo, un psicópata que esquece os episodios violentos que sofre. A mestura do tremendismo co azar, que tanto fai actuar ao psicópata asasino obrigándoo a matar, como o protexe dos seus perseguidores, resulta unha mestura acaída.

Xa que logo, estamos ante tres micronovelas ou novelas curtas que teñen como punto de unión a morte, sempre presente nos seus desenlaces, e causada por psicopatías dos personaxes (os torturadores do primeiro relato son tan psicópatas como o namorado suicida ou o esquizófrenico protagonista do terceiro e derradeiro texto). Como xa dixemos no comezo, resultan dunha lectura moi agradable, polo que nos fan concibir moitas esperanzas no futuro dun novelista que parece estar nos seus comezos.

(…)

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Marta ante o espello», de Teresa Calo Fontán

15 Febreiro 2011

Críticas,Fóra de Xogo,Xuvenil

O crítico Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog unha recensión sobre o libro Marta ante o espello, de Teresa Calo Fontán, publicado na colección Fóra de Xogo. Reproducimos algúns parágrafos da recensión, que pode lerse completa en Bouvard e Pécuchet.

(…)

A obra é un longo monólogo dunha adolescente anoréxica perante un espello, unha vez morta por desnutrición, antes de facer os dezasete anos. No espello ve reflectido un esquelete, ela mesma, que agora, xa morta, se ve como un esquelete, como o que realmente era, mais que de viva, pola distorsión da imaxe corporal que sofren os doentes de anorexia, sempre se vía gorda. Este reflexo do esquelete é un indubidable acerto para expresar a percepción que do propio corpo teñen os anoréxicos.

O monólogo pasa por moitos dos aspectos da anorexia. Deste xeito non falta a referenciá á publicidade e aos medios de masas, que consideran que hai que ser delgados para ser belos e atractivos. Subliña a loita da nai para que a filla recupere a normalidade; en contraposición, as tácticas da enferma para enganar a nai e seguir sen comer. A deformación da psicoloxía leva a que a rapaza viva obsesionada por baixar de talle de roupa e non para ata pasar dun corenta a un trinta e catro… A súa única preocupación son as táboas de calorías dos alimentos e ve como un novo triunfo cada diminución na súa inxesta de calorías.

As redes sociais de internet son unha forma de proporcionar novas mañas para non comer a través dos foros con quen padece a mesma doenza. O maior triunfo e satisfacción que pode atopar Marta, a rapaza anoréxica do monólogo, e ver como baixa o seu peso cada día na báscula, aínda que chegue a pesar só trinta e dous quilos.

Xa que logo, estamos ante un texto de indubidable utilidade e que debe ser usado non só nas clases de lingua de ESO, senón nas doutras materias como Ciencias Naturais, Cidadanía, titorías etc., porque as desordes na alimentación son un grave problema entre os nosos rapaces e rapazas. A obxectividade e a fuxida do falso moralismo ou mesmo da chantaxe emocional sobre o adolescente fan esta obriña sumamente recomendable.

(…)

Manuel Rodríguez Alonso

Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre «Todo é silencio», de Manuel Rivas

3 Novembro 2010

Autores,Críticas,Narrativa

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog Bouvard e Pécuchet unha recensión crítica sobre a novela Todo é silencio, de Manuel Rivas. Reproducimos algúns parágrafos:

(…)

Rivas entra con esta obra no terreo da novela reportaxe ao ocuparse do tema do tráfico de drogas nunha vila costeira galega (Brétema na novela), que non se pode identificar con ningunha vila en concreto, mais que está formada por trazos tomados de distintas vilas costeiras. Mais a partir da análise do actual tráfico de cocaína, Rivas, mestre nas superposicións temporais ao xeito da poesía de Machado, fai que no texto convivan diferentes tempos que representan moi ben o devir histórico contemporáneo da Galicia costeira.

Deste xeito, na novela superpóñense, cun presente dos anos oitenta, o pasado máis ou menos remoto dos tempos en que se recollen os restos dos naufraxios de barcos na Costa da Morte (as laranxas que apañan os homes de Mariscal na praia tras o posible afundimento dun barco), o primeiro terzo do século vinte coa súa pedagoxía laica e racionalista (a escola dos indianos que remata por arder no desenlace da novela), os anos corenta coa venda de volframio  aos alemáns e tamén aos ingleses e co estraperlo  ou os anos sesenta coa lembranza do contrabando de tabaco e whisky e o transporte ilegal de portugueses cara a Francia. Xa que logo, desde os anos oitenta, que é o tempo fundamental, a novela proxéctase cara ao pasado, co que o documento se tinxe tamén de melancolía, á par que se penetra na prehistoria do actual tráfico de drogas, así como na historia contemporánea de Galicia.

(…)

Con todo, a figura central da novela é Mariscal. Imponse visualmente co seu traxe branco e coas súas luvas tamén brancas, que cobren as mans queimadas. A súa figura é nebulosa. Uns din que se enriqueceu en Cuba, outros que herdou da familia (estraperlistas e contrabandistas de volframio). Mesmo o expulsaron do Seminario por dedicarse nel a negocios sucios. Ten todo o poder, pero realmente, como di cando arde a escola laica, el é un ninguén, aínda que se fale de que pode ser alcalde e ata senador. Por outra banda, non é un brután nin un túzaro, pois ten certos coñecementos de latín, polos seus estudos no Seminario, e ata se amosa como un bo coñecedor da obra de Unamuno.

Resultan así mesmo entrañables personaxes secundarios ou episódicos como o mestre Basilio Barbeito (tamén coñecido como O Coxo ou O Desterrado) e o médico Luís Fonseca, que nos fan atopar a memoria histórica, outro dos leitmotivs da narrativa de Rivas.

A novela presenta unha radiografía dos medios de que se vale a corrupción. Mariscal e os seus socios penetran en todos os ambientes sociais e controlan todo. Danlles cartos aos que participan nas descargas de droga, subornan gardas e policías que poden vivir así por enriba das súas posibilidades, penetran no sistema financiero e bancario cos seus ingresos en diñeiro, conseguen que os xornais os entrevisten e falen ben deles (moi boa é a entrevista que unha xornalista lle fai a Mariscal) e mesmo os seus tentáculos chegan aos xuíces ou a altos cargos policiais, sen esquecer o propio cura párroco.

Cando non abonda con isto, os capos saben crear unha boa imaxe entre a xente do común, pagando a megafonía da igrexa, subvencionando o equipo de fútbol ou aparecendo como os heroes da planadora. Salientemos neste eido o bo uso que Rivas fai das lendas urbanas, como a do aparcadoiro do cuartel da Garda Civil cheo de coches de luxo ou a pericia dos pilotos de planadora. A arañeira da corrupción aparece acaidamente descrita nesta novela.

(…)

Será esta novela lectura imprescindible deste inverno e anunciamos así mesmo  que será best-séller noutras linguas, como no castelán, cando se traduza a esta lingua dentro da política que levan algúns autores e editoriais de presentaren case simultaneamente as súas obras en galego e castelán. Esperemos só que medios como El Pais e similares, cando comenten a obra en castelán, digan que é unha tradución dunha novela orixinalmente escrita en galego.

Manuel Rodríguez Alonso

Manuel Rodríguez Alonso reflexiona sobre o segredo do éxito de «Asasinato no Consello Nacional»

21 Outubro 2010

Artigos literarios,Autores,Blogs,Listas de máis vendidos,Narrativa

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog Bouvard e Pécuchet unha interesantísima reflexión sobre os motivos do éxito de Asasinato no Consello Nacional, a novela de Diego Ameixeiras.

A reflexión pode lerse integramente aquí, pero entre outras cuestións, resalta estas ideas:

Xa que logo, o éxito de vendas de Asasinato no Consello Nacional fainos ser optimistas fronte aos perigos que ameazan a lingua e identidade galegas, posto que malia os medios de comunicación e económicos dos defensores do pensamento único, aí estamos. A sociedade civil galega progresista, con este éxito de vendas, está a demostrar que si interesa o galego como lingua de noso e como principal símbolo da nosa identidade a todos os niveis. Isto é algo que se conseguiu ao longo destes trinta últimos anos e do que todos temos que sentirnos orgullosos.

Cómpre agora seguirmos nesta liña e reivindicar o progresismo, como ideoloxía, fronte aos neocon, ao pensamento único e, especialmente, esta vinculación entre galego e progresismo. Por aí, está o futuro do galego e da propia Galicia. Ameixeiras soubo dar con esta tecla.

“Asasinato no Consello Nacional”: “Algo máis ca un entretemento”

11 Outubro 2010

Críticas,Narrativa,Xerais nos blogs

Manuel Rodríguez Alonso publica no seu blog “Bouvard e Pécuchet” unha longa crítica de Asasinato no Consello Nacional, a novela de Diego Ameixeiras. Recomendamos a lectura dun texto crítico moi interesante que comeza con estes dous parágrafos:

Cando se fala de novela policial e de éxito de vendas, dun xeito inmediato, pénsase que estamos ante un relato que só serve para pasar o tempo cunha lectura máis ou menos agradable. Mais a boa novela policial, aínda que sexa entretemento, é bastante máis ca entretemento. Esta novela policial de Ameixeiras é entretemento, pero tamén moitas cousas máis.

Unha historia policial ben contada, a investigación do asasinato do parlamentario do Bloque Mario Dacosta por parte do detective privado Alberte Cudeiro,  permítelle a Ameixeiras facer unha reflexión sobre a Galicia actual, a Galicia posterior ás eleccións de marzo de 2009.

«Dicionario de arte», crítica de Manuel Rodríguez Alonso

30 Setembro 2010

Arte,Blogs,Críticas,Dicionarios,Educación

O crítico Manuel Rodríguez Alonso ocúpase no seu blog do Dicionario de arte, publicado recentemente por Xerais, unha obra de consulta, preparada polos profesores Emilio de Gregorio e Armando Sendín, coa intención de proporcionar en galego unha explicación clara e breve, contextualizada e global dos termos claves da arte e da súa historia. Aínda que a recensión crítica pode ser lida enteira aquí, aproveitamos para salientar algunhas das cuestións que resalta Manuel Rodríguez Alonso:

O mellor que podemos dicir deste dicionario é que unha persoa de cultura media pode ilo lendo como un ensaio, posto que vai tendo explicados dun xeito claro e sinxelo movementos e termos artísticos desde a Antigüidade ata os nosos días e lese como unha amena historia universal da arte. Cómpre sinalar tamén como un acerto a atención á realidade artística galega, pois nos exemplos, sempre que é posible, aparecen artistas ou obras de arte galegas.

As ilustracións son tamén un acerto do libro, pois son de grande utilidade pedagóxica.

Xa que logo, dicionario fundamental, que deben manexar profesores de plástica e mesmo de historia ou literatura, pois as entradas superan con creces o que pode considerarse léxico artístico estrito (véxase por exemplo a entrada barroco ou romanticismo).

«”Feministas galegas”: nova achega sobre a Galicia verdadeira»

10 Xuño 2010

Críticas,Crónica,Historia,Xerais nos blogs

Feministas galegas. Claves dunha revolución en marcha
Mónica Bar Cendón

Existe unha liña de interpretación da realidade galega que nos presenta Galicia como o ámbito da brétema, da saudade, co Camiño de Santiago, da insolidariedade de raíces no minifundimso ou mesmo como expresión do conservadorismo político, social e económico, como unha sorte de Baviera peninsular. Mais as achegas dun bo feixe de escritores, intelectuais e historiadores estannos a amosar unha Galicia moi diferente. Galicia aparece como un espazo onde xermolan as novas ideas progresistas e isto tanto nos medios urbanos coma nos vilegos e rurais. O libro de Bar Cendón incide nesta liña de investigación histórica desfacedora de tópicos sobre o conservadorismo galego ao presentarnos unha acaída e sumamente necesaria historia do feminismo galego.

Bar Cendón inicia o seu estudo do feminismo galego cunha introdución breve e sinxela sobre a historia do movemento feminista mundial e a súa chegada a España e mais a Galicia. A síntese resulta moi oportuna e, dentro da súa brevidade, moi útil para quen se achegue por primeira vez á historia do feminismo e para quen queira ter a man un bo resumo do desenvolvemento do feminismo desde as súas orixes ata a actualidade.

A parte grosa do libro abarca o estudo do feminismo galego a partir do ano 1975 ata a actualidade. O ano 1975 foi o da morte de Franco, pero, ademais, como sinala a autora, foi declarado pola ONU Ano Internacional da Muller. De aí o acaído da elección desa data.

A autora inscribe o xurdimento do feminismo en Galicia dentro dos movementos reivindicativos progresistas que apareceron no remate dos setenta e comezos dos oitenta, como as manifestacións polas Encrobas, Pontes de García Rodríguez, as folgas dos estaleiros vigueses ou de Citroën. Estuda o nacemento e consolidación de grupos feministas como FIGA, Alecrín ou Asociación Galega da Muller. Trata xa desde estes comezos o problema da dobre militancia de moitas destas mulleres en sindicatos e partidos políticos de esquerdas, que, malia o seu progresismo, manifestan moitas veces claras actitudes e comportamentos patriarcais e sexistas. Analiza achegas teóricas do feminismo galego como A muller en Galiza (1977), de María Xosé Queizán. Tampouco falta o estudo de revistas emblemáticas do feminismo galego como Andaina ou Festa da Palabra Silenciada.

Pouco a pouco, paseniñamente, van aparecendo as asociacións e persoeiras do feminismo galego, que se espallan por toda Galicia e as súas loitas desde a Transición por temas como a despenalización dos anticonceptivos, o dereito ao aborto, a efectiva igualdade co home ou mesmo a confrontación cos poderes culturais establecidos, como se ve a propósito da desmitificación de Pondal que realiza María Xosé Queizán no seu memorable estudo, un dos textos da crítica literaria galega que máis sensibilidade amosa e que tanto nos ensinou a moitos, afeitos á canonización acrítica de Carballo Calero, Tarrío e demais repetidores de tópicos na historia da literatura galega.

Acerto da autora é presentarnos o feminismo galego con nomes de barrios e de persoas: a asociación Dorna de Coia e Áurea González, a devandita Queizán, Marisa Castro, Conchita Nogueira e tantas outras que van aparecendo ao longo das páxinas do estudo de Bar, as irmás Santos Castroviejo, Chicha Nóvoa… Así toma corpo a intrahistoria. Non faltan tampouco no estudo referencias cumpridas ao labor intelectual de feministas galegas, especialmente no eido da crítica literaria, como o xa citado de Queizán ou os de Carme Blanco ou García Negro.

Especialmente destacable no libro é a riqueza de datos que ofrece non só no texto, senón tamén a da documentación, pois aparece unha moi boa bibliografía, completada cun listaxe de prensa que permite estudar o feminismo galego, mais tamén esta riqueza está presente na cantidade de textos feministas (desde doutrinarios aos de propaganda) que reproduce o libro. Estes textos, á parte de seren moi útiles para o estudo do feminismo, son unha mostra extraordinaria do galego protoestándar dos últimos anos do franquismo ou da Transición e inmediatamente anteriores á normativización de 1982. Por outra banda, permiten amosar a asunción por parte das feministas do galego como lingua habitual, polo que o idioma –do que os pailáns representantes do tuzarismo din que é lingua rural e atrasada– aparece así unido a un dos movementos máis progresistas da actualidade: o feminismo. As feministas galegas non só son galegas, senón que ademais se expresan en galego. De novo, demóstrase que o galego é lingua de progresismo.

Por todas estas razóns, e tamén pola magnífica cronoloxía que remata o estudo, libro imprescincible para todos os que fan a historia de Galicia, mesmo a literaria ou cultural, e que non debe faltar nas bibliotecas públicas nin nas dos centros de ensino desde primaria ata a universidade. Manuel Rodríguez Alonso

Texto de Manuel Rodríguez Alonso publicado no blog Bouvard e Pécuchet.

Older Posts »