XERAISManuel Rodríguez Alonso publicou no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre As rapazas de Xan, de Manuel Iglesias Turnes.
Ruralismo necesario
Unha lectura apresurada desta novela pode levar a considerala propia dun ruralismo propio da narrativa do Rexurdimento, mesmo unha especie de Maxina actualizada e que non resulta acaída no estado actual de evolución da literatura galega. Mesmo haberá algún crítico por aí, que en aras da suposta modernidade ou posmodernidade, dirá que a novela supón un atraso no proceso de posta ao día e ata urbanización e universalización que está a experimentar a narrativa galega.
Mais, Galicia ata onte mesmo foi unha sociedade eminentemente rural e os que temos a idade do autor desta novela (e aínda os máis novos e como non os que son máis vellos) vivimos un mundo rural como o que nos presenta a novela. Xa que logo, esta novela rural é tan necesaria na literatura galega como as novelas urbanas ou posturbanas e non merecen ser desbotadas por iso de que parezan dos tempos do Rexurdimento. A novela, se algo ten bo, é que admite moitos subxéneros e novelas rurais coma esta teñen o seu lugar dentro da narrativa galega actual.
A novela, desenvolvida nun ámbito rural, é tamén un documento histórico e etnográfico sobre a aldea galega de posguerra, especialmente a aldea galega das décadas dos corenta e cincuenta do pasado século, ou mesmo dos primeiros anos dos sesenta.
O autor, coas técnicas propias do relato tradicional, ofrécenos un ano da vida (entre malla e malla) nunha aldea do val de Barcala. Nunha primeira impresión pode parecernos que os protagonistas son a parella Carmela-Manuel, mais nunha lectura máis atenta eu creo ver un protagonista colectivo representado por todos os habitantes da aldea, mais tomando unha especial relevancia o mundo feminino. Aínda que a vida dos homes sexa dura, as grandes sacrificadas neste mundo rural que nos retrata Iglesias Turnes son as mulleres. Nin o día da festa descansan e resulta, paradoxalmente para elas, o día de máis traballo do ano.
O autor data a novela, dando o día en que a parella Carmela-Manuel, parten para a emigración en 1956. Deste xeito o lector sabe que o relato transcorre entre a malla do ano 1955 e a do ano 1956. E efectivamente, a novela resulta un documento histórico e etnográfico sobre a vida na aldea galega na década dos cincuenta e nos primeiros sesenta, antes da transformación da sociedade galega e especialmente do agro, que se producirá a partir do desarrollismo da segunda metade dos sesenta. A aldea de Iglesias Turnes é un mundo onde aínda perviven vellas tradicións comunais e festas populares como segas, mallas, Entroidos…, mais tamén é un ámbito tremendamente duro, especialmente, como xa vimos para as mulleres, onde dominan o franquismo e mais o nacionalcatolicismo. Neste sentido o comportamento da Garda Civil, o do crego don Salvador ou as referencias á Guerra Civil e á persecución dos republicanos son expresivos do que foi o franquismo no agro. A situación da muller e a moral sexual ulturamachista que a controla é así mesmo digna de salientar.
Ao falarmos de ruralismo, ou mesmo de festas e tradicións, podemos crer que Iglesias Turnes cae nun ruralismo edénico ou nunha mitificación do agro ao xeito dalgunhas das novelas de Otero Pedrayo ou de Cunqueiro. Mais non hai nada diso. Hai evidentemente aspectos positivos, como xa vimos. Mais, no remate da novela, o lector queda coa sensación de atraso, explotación e miseria en que se desenvolve a vida no rural nos anos cincuenta, afogada ademais polo nacionalcatolicismo, especialmente no referido á condición feminina.
Estamos ante unha sociedade labrega, mais con clases. Por unha banda, están os que falan en castelán e detentan o poder económico e ideolóxico (o médico, a mestra, o cura, o sarxento da Garda Civil). A seguir o alcalde franquista, representante dos vencedores da guerra. Despois os labradores ricos, como os Varela, e a continuación seguen pequenos propietarios, caseteiros, xornaleiros, para rematar nos pobres de pedir. Mesmo hai unha frase moi cruel, que reflicte ben esta estratificación social do agro nos cincuenta: Nunca xogan os nenos dos labregos cos dos pobres de pedir. Nunca se collen pola man (páx. 263). Tampouco falta a violencia, mesmo tremendista, como o caso da muller maltratada e suicida, os malos tratos dos homes cara ás mulleres, a violación ou mesmo o ataque por vinganza.
Realmente os labregos pobres neste mundo só teñen unha saída: a emigración cara a América (Montevideo, Buenos Aires, A Habana). O autor, acertadamente, presenta a emigración dun xeito ambivalente. É triste porque separa da familia, do contorno, da tradición onde un se criou. Mais é alegre porque proporciona unha posibilidade de progreso económico, de vida mellor e ata de liberdade, pois a aldea é moitas veces un medio abafante polo control nacionalcatólico ou social, baseado nos principios deste nacionalcatolicismo. Así aos que emigran díselles que non choren porque ides andar limpos e con roupa de campar.. (páx. 123) ou os fillos non irán coas vacas dos outros senón á escola. Mesmo unha parella que parte para a emigración senten por primeira vez a sensación da liberdade (páx. 199).
Ademais de reproducir este nacionalcatolicismo e franquismo da aldea nos cincuenta, o relato é tamén un documento de primeira man sobre como vai cambiando a vida da aldea. Malia que perviven festas tradicionais, xa os gaiteiros foron substituídos polas bandas de música (axiña estas serán varridas polas orquestras), as revistas que chegan á taberna impoñen as modas e a radio, en castelán, convértese nun dos grandes medios de entretemento cos partidos de fútbol, cos novos heroes deportivos e tamén coas novas cancións de Antonio Molina, Machín, Valderrama ou Los Cinco Latinos.
Xa que logo, novela de tema rural, mais un agro situado na década dos cincuenta, que aparece sen idealizar, con aspectos positivos mais tamén negativos e que hoxe xa desapareceu. A desaparición deste mundo foi ademais moi acelerada, a partir do desarrollismo do remate dos sesenta. É un mundo xa perdido para sempre. Iglesias recréao nos seus aspectos negativos e positivos, sen caer no modernismo que despreza todo o relacionado co rural, mais tamén sen falsos idealismos.
O autor consegue dar esta visión obxectiva, historicista e etnográfica porque pertence á xeración dos nados na década dos cincuenta na aldea, que viviron os últimos tempos deste mundo rural, hoxe xa desaparecido e que os nosos fillos e netos descoñecen totalmente. Eu que son da xeración do autor e que me criei e residín nunha aldea ata os quince anos dou fe de que as cousas son como as conta. Mesmo os que poidan pensar que hai esaxeración no poder que ten o cura D. Salvador, eu fun testemuña na miña aldea, xa no ano 1963, de como o cura da parroquia nos pediu a todos os fregueses cartos para amañar a casa e ata para pór televisión nela. Dixo que iría casa por casa pedindo a contribución segundo os bens que cada casa tiña e o que non dese, asegurou moi alporizado desde o púlpito, que se atuviese a las consecuencias. Xa que logo, non hai nin migalla de esaxeración na visión do nacionalcatolicismo que nos ofrece Iglesias Turnes.
Quería salientar así mesmo que na novela aparecen artellados no argumento relatos ou contos de indubidable orixe popular oral, que se empregan como feitos dos personaxes. Así o tema da muller brava está detrás da imaxe que se nos dá da esposa do Rafael dos Varela ou tamén a historia do xenro capado do capador ten un inequívoco sabor popular. Mais o novelista sabe inserilos no argumento ou na caracterización dos personaxes e ponos ao servizo da trama argumental da novela.
Como membro desa xeración dos cincuenta que fomos nenos e adolescentes na aldea, só me queda darlle as grazas a Iglesias Turnes porque nos lembra os tempos da nosa infancia-adolescencia, sen ira, pero tamén sen idealizacións e, como ben sinalaron outros, a novela é un bo documento para que a lean e estuden nos institutos e colexios os nosos rapaces e rapazas, para que saiban de onde veñen e como viviron moitos dos seus pais e avós.
En canto á lingua, dá gusto ler esta novela, pois vese que está escrita por un falante inicial do galego que non esqueceu a lingua que mamou de cativo. Non hai erros que son tan habituais noutros escritores. Mesmo usa ben o verbo colmar, ´cubrir de palla´ (o que siga estes comentarios decatarase que un dos erros máis frecuentes nos nosos escritores é usar mal o verbo colmar co significado castelanista de ´encher´). Nalgún caso hai desacordos coa normativa, no eido do léxico, que comentamos neste remate non por afán de crítica, senón para espallar as propostas normativas da RAG.
Así emprega o castelanismo mimos no canto de mecos. A RAG só admite mimo referido ao actor, que sen falar, imita xestos. Ben é certo que na versión dixital do DRAG aparece mimo1 con esta acepción. Esperariamos un mimo2, que non obstante non rexistra o dicionario académico, nunha inconsecuencia máis e falta de rigor.
Emprega como substantivo medianoite. O DRAG na súa versión dixital non acepta medianoite. Segue así a liña do VOLGa ou dos dicionarios académicos anteriores. Cómpre dicir que si acepta mediodía. Outros dicionarios, como o Gran Xerais, aceptan como correctos mediodía-medianoite.
Usa o autor péga co valor de ´atranco, obstáculo´. Os dicionarios académicos non admitían esta acepción de péga. Así no dicionario castelán-galego de 2004 dánse como equivalentes do castelán pega atranco, obstáculo, pexa, traba, inconveniente, dificultade. O mesmo ofrece o Superdicionario castelán-galego de Morgante. Non obstante, a versión dixital do DRAG xa admite péga coa acepción de ´obstáculo, traba, dificultade´, como facía tamén o Gran Xerais.
En canto á locución alto mar (páx. 199) para referirse ao mar xa moi afastado da costa, a RAG non admite este valor da locución e ordena usar no seu canto mar aberto, mar a fóra, por considerar alto mar un castelanismo, calco de alta mar. O boda (páx. 207) é, sen dúbida, un simple erro de imprenta.
Existe unha liña de interpretación da realidade galega que nos presenta Galicia como o ámbito da brétema, da saudade, co Camiño de Santiago, da insolidariedade de raíces no minifundimso ou mesmo como expresión do conservadorismo político, social e económico, como unha sorte de Baviera peninsular. Mais as achegas dun bo feixe de escritores, intelectuais e historiadores estannos a amosar unha Galicia moi diferente. Galicia aparece como un espazo onde xermolan as novas ideas progresistas e isto tanto nos medios urbanos coma nos vilegos e rurais. O libro de Bar Cendón incide nesta liña de investigación histórica desfacedora de tópicos sobre o conservadorismo galego ao presentarnos unha acaída e sumamente necesaria historia do feminismo galego.