El Correo Gallego publicou no seu suplemento dominical unha entrevista con Isaac Xubín, o tradutor dnede o éuscaro de Bilbao-New York-Bilbao, a novela pola que Kirmen Uribe obtivo o Premio Nacional de Narrativa en 2009, ademais dun adianto das súas primeiras páxinas.

Capítulo 1

OS PEIXES e as árbores parécense.

Perecénse nos aneis. As árbores téñenos no tronco. De facermos un corte horizontal a unha árbore veriamos no tronco os seus aneis. Un anel por cada ano, é así como se sabe cal é a idade da árbore. Os peixes tamén teñen aneis, pero nas escamas. E como acontece coas árbores, grazas a estes aneis sabemos cal é a idade do animal.

Os peixes sempre están a medrar. Nós non, nós minguamos dende a chegada da madureza. O noso crecemento detense e os ósos comezan a xuntárense. A persoa encolle. Os peixes, pola contra, crecen até morreren. Máis rápido cando son novos e máis lentamente co paso dos anos, pero sempre están a medrar os peixes. E por iso teñen aneis nas escamas.

O anel dos peixes orixínao o inverno. O inverno é o tempo durante o cal o peixe come menos e este momento de fame deixa unha pegada escura nas súas escamas. Porque crecen menos durante a época do inverno. No verán non. Cando os peixes non pasan fame non queda marca ningunha nas escamas.

O anel dos peixes é microscópico, non se ve de primeiras, pero velaí está. Coma se fose unha ferida. Unha ferida sen pechar ben.

E coma os aneis dos peixes, os momentos máis difíciles fican na nosa memoria, fan marca nas nosas vidas, até convertérense en medida do noso tempo. Os días felices, pola contra, pasan lixeiros, rápido de máis, e axiña os esquecemos.

O que para os peixes é o inverno, para as persoas é a perda. A perda delimita o noso tempo: o final dunha relación, a morte dun ser querido.

Cada perda, un escuro anel no interior.

O DÍA que lle dixeron que lle quedaban poucos meses de vida, o meu avó non quixo volver á casa. A miña nai, a súa nora aínda moza, acompañouno ao médico aquela mañá. O avó escoitou con serenidade o que dicía o médico. Escoitouno todo sen dicir ren e, despois, deulle a man ao médico e despediuse con amabilidade.

Ao saíren da consulta miña nai non sabía que dicir. Despois dun longo silencio preguntoulle ao avó se ían cara ao autobús. El respondeu que non.

Díxolle «Non imos volver aínda. Pasaremos o día en Bilbo. Quero ensinarche unha cousa» e tentou sorrir.

O avó levou a miña nai ao museo de Belas Artes de Bilbo.

A miña nai non esquecería endexamais aquel día, que a mesma mañá que lle anunciaron que ía morrer, o avó levouna a un museo. De que xeito tentou que a beleza se mantivese por riba da morte, en balde. Como se esforzou para que miña nai gardase outra lembranza daquel día tanacedo. Miña nai sempre tería na lembranza aquel xesto do avó.

Era a primeira vez que entraba nun museo.

CORENTA E CINCO anos máis tarde era eu quen entraba no museo. Precisaba información sobre un cadro e aló fun. Andaba tras o rastro dunha obra do pintor Aurelio Arteta coma quen segue unha pista medio borrada, dun xeito totalmente intuitivo. Pero unha voz interior dicíame que ese cadro era importante, que sería unha peza fundamental na novela que estaba a escribir.

O cadro era en orixe un mural, pintado, concretamente, no chalé de Ondarroa onde pasaba o verán o arquitecto Ricardo Bastida. Arteta pintouno no salón da casa durante o verán de 1922. Na década dos sesenta, porén, algúns anos despois de morrer Bastida, a familia vendeu o chalé. Botaron a casa abaixo para construír pisos. Pero, por sorte, o mural salvouse. Tiraron da parede a obra de Arteta e levárona ao museo de Bilbo. Dende entón está exposta no museo, nunha das salas do primeiro andar.

José Julián Bakedano, un dos responsables do museo, amosoume o mural. Daquela ocupaba tres paredes do salón do chalé. Na fachada estaba a galería, para mirar o mar. Nomuseo, pola contra, colocárano coma se fose un tríptico. No centro, na peza máis grande, aparece a representación dunha romaría. E nos laterais os outros dous fragmentos. Nun deles móstrase unha muller da época coas feituras dunha Venus do renacemento. No outro hai unha parella nova falando baixo dunha árbore. Á primeira vista chaman a atención as cores do mural. Arteta utiliza unhas cores moi vivas para retratar os mozos que van á romaría dunha aldea da montaña: verdes, azuis, lilas. Antes, endexamais se utilizaran deste xeito.

«Ao principio, algúns críticos non viron con bos ollos a obra de Arteta. Dicían, burlándose, que semellaba que utilizara lentes de cores para pintar» comentoume Bakedano. «A Arteta notábanselle os anos que estivera a estudar pintura en París. Viviu en Montmartre e alí ficou namorado dos traballos de Toulouse-Lautrec e de Cézanne. Pero non quixo nunca romper completamente coa tradición. Por iso, os seus cadros, lémbranme as vellas tabernas pintadas con cores moi vivas, son modernos pero sen perderen o feitizo».

No mural represéntanse dous mundos, os dous ao mesmo tempo. Por unha parte áchase o rural e pola outra o mundo urbano. As mozas do casarío visten de xeito tradicional. A saia chégalles até o nortello, pano na cabeza e sen escote. Pola contra, as mozas de cidade visten con outro aire. Os seus vestidos son lixeiros, móveos a brisa. Levan saias máis curtas, deixan os xeonllos ao descuberto e amplos escotes. No peito, amais, levan colares. Ao lado das aldeás, as mulleres da cidade teñen unha actitude atractiva, coma se estivesen a facerlle as beiras ao espectador. Na pintura é moi evidente a influencia do Art-Decó, transmite ese optimismo dos anos vinte.

Este cadro mostra o salto do mundo antigo ao novo e o contraste entre as mozas do casarío e as da cidade incrementa o erotismo das segundas» precisoume Bakedano. O certo é que o mural da casa de Bastida non era senón un ensaio. Aurelio Arteta non dominaba axeitadamente a técnica do mural e o arquitecto deixoulle o salón da súa casa para que fixese probas. A auténtica obra chegaría un pouco máis tarde. Ricardo Bastida deseñara a que sería a sede do Banco de Bilbao en Madrid. O edificio que construirían na mesma rúa Alcalá converteríase na súa obra máis importante até o momento. A sede, en resumo, debía ser símbolo non só do banco, tamén da cidade de Bilbo. Símbolo de fortaleza e de modernidade. Aquel traballo consolidaría as traxectorias de Bastida e de Arteta, faríaos coñecidos fóra do País Vasco.

Bastida quería que Aurelio Arteta pintase os murais do recibidor do banco. Coñecíanse dende cativos e as vidas de ambos os dous transcorreran paralelas, a dun polo camiño da arquitectura e a do outro polo da pintura. Na sala circular de entrada ao banco Arteta pintaría unha alegoría de Bilbo. Aparecerían os traballadores do porto, os dos altos fornos, a xente do campo, as vendedoras de peixe etcétera. Aquel era un labor inmenso, máis de dez murais, e ademais sobre unha superficie irregular.

Arteta aceptou o encargo pero antes quería adestrarse. Era moi esixente consigo mesmo, custáballe moito dar un traballo por finalizado. Nunha ocasión, anos despois, no seu exilio mexicano, un comprador, retirando a cobertura, tentou mirar un cadro que aínda non estaba rematado e que se atopaba tapado por un pano. Cando Arteta o viu, encolerizado, feriu o curioso na cara cunha espátula. Seica era a única cousa que o puña fóra de si.

A edición en galego de Bilbao-New York-Bilbao chegará ás librarías a finais da vindeira semana.