Xavier Queipo: «Hai moitas cousas da miña novela ‘Extramunde’ que perviven hoxe: a negación das minorías, a laminación intelectual, a opresión ou a superstición…»

Xavier Queipo (Santiago, 1957) quixo ser breve o sábado en San Simón ao recoller o Premio Xerais de Novela por Extramunde. Limitouse a agradecer a decisión do xurado, gabar a calidade dos finalistas e a literatura galega e pedirlle un favor ao conselleiro de Cultura, que o escoitaba dende as primeiras filas do auditorio. O autor de Ártico e outros mares (1990), que vén de rescatar Galaxia nunha edición corrixida, ampliada e rebautizada como Ártico 2.0, encargoulle a Roberto Varela que lle trasladase unha mensaxe da súa parte ao Goberno de Feijóo: que nos deixe vivir en galego. A ovación foi menos breve.

Varela é soamente o mensaxeiro?

Varela forma parte dun goberno que está a masacrar conscientemente o galego, pero non creo que sexa o inimigo. Outra cousa é que non fose galego falante, pero tampouco eu o era cando me mudei a Bruxelas. Eu empecei a falar galego na emigración, cando me decatei de que se precisaba un referente.

E cando aconteceu iso exactamente?

En 1989, tiña eu trinta e un anos. Falábao de cando en vez con algún amigo, pero pouco máis. A partir dese momento, na miña casa e na miña vida privada sempre se falou galego. Cando remato a miña xornada laboral, que transcorre en inglés, francés e algo menos en italiano, portugués ou español, chego á casa e falo galego. É bastante liberador.

Que se conta en Extramunde?

É unha novela de aventuras ambientada no século XVI e ten unha forte compoñente ideolóxica. Critícase a opresión da ideoloxía única da Igrexa católica naquel momento, o colonialismo… Dáse unha visión dos dereitos fundamentais do home, e en particular do dereito á liberdade, a través dun grupo de persoas condenadas polo Santo Oficio.

Segue vivo hoxe ese século XVI?

As metáforas non están excesivamente elaboradas na novela. Un decátase con certa facilidade de que hai moitas cousas que perviven hoxe: a negación dos dereitos das minorías, a sospeita polos comportamentos individuais das persoas, a laminación intelectual dos pobos e da xente, a opresión dunha entidade imperial sobre outras ou a superstición, que en forma de catolicismo, islamismo, xudaísmo ou calquera outra manifestación inflexíbel de espiritualismo, nos levou a unha situación como a presente, na que estamos indignados.

Un dos textos engadidos en Ártico 2.0 explica, con rigor e algo de retranca, por que non hai máis novelas de aventuras na historia da literatura galega.

Non somos un país marítimo, somos un país pesqueiro. Non é o mesmo. O que nós temos é frota de pesca.

E man de obra, sobre todo.

Cada vez menos. Agora son sobre todo caboverdianos, ucraínos ou lituanos, xente que acepta un traballo duro por un salario baixo. Os nosos empresarios tampouco son uns santos.

“O noso é un pobo de mariñeiros máis que de navegantes; os mariñeiros non escriben novelas e os navegantes non tiñan conciencia de nación”. Desolador.

Que eu saiba, si. Nin os irmáns Nodal de Pontevedra nin Mourelle de la Rúa, que andou á procura de Alasca, escribiron en galego. Hoxe é máis fácil atopar o diario de Mourelle de la Rúa en inglés ca en galego, porque en galego non existe. Todo aquel que nace en Galicia é galego, pero hai quen exerce e quen non exerce. Non hai máis que mirar para o que temos no goberno da Xunta.

No Encontro Internacional de Literatura de Viaxes (Litvi), que financia a Xunta con 20.000 euros, non hai un só escritor galego. Non os hai ou non os ven?

Unha cousa é que non teñamos unha experiencia marítima e outra que non sexamos viaxeiros ou non teñamos literatura de viaxes. A literatura da emigración é literatura de viaxes, e temos abondosos exemplos recentes, como New York, New York de Inma López Silva, Fin de século en Palestina de Miguel Anxo Murado ou o que escribín sobre as miñas viaxes por Asia. A metade de Saltimbanquis no paraíso, de Xelís de Toro, tamén se desenvolve en Londres. E hai literatura de catedrais, por suposto. De que fala Trece badaladas? De que fala Festina lente? Falan de catedrais. Se fose profesor de literatura e non biólogo, podería dar moitísimos máis exemplos.

Daquela, como se explica?

Supoño que a dirección consideraría que aos autores galegos non son abondosos, nin en número nin na súa calidade. Eu estiven na primeira edición, e coido que en igualdade de condicións con xente como Julio Llamazares ou César Antonio Molina. Nunca me sinto inferior cando estou con autores de sistemas literarios cun idioma maioritario, pero tampouco podemos esquecer que o galego é unha lingua minorizada en Galicia. Unha lingua que, debendo ser maioritaria, como indica o noso Estatuto de Autonomía, está a ser atacada pola xente que ten medo, pola dereita. Ser de dereitas consiste niso, en ter medo.

Medo a que?

Medo a que cambie unha coma no libro sagrado, no sistema de referencias no que eles se sinten seguros. O máis revolucionario en Galicia é escribir en galego, e por iso o fago.

Ártico e outros mares foi un dos primeiros títulos de Edicións Positivas. Cal foi o papel do selo naquela altura?

A principios dos anos noventa había un certo estancamento das editoriais máis grandes, que apostaban por rostros coñecidos e autores dun certo prestixio e unha certa idade. Eu tiña xa 31 anos, pero considérome dunha xeración posterior, polas temáticas, polo estilo e polo intre no que empecei. Por idade pertenzo á xeración de Manuel Rivas, Suso de Toro, Gonzalo Navaza ou Bieito Iglesias, pero eles xa tiñan unha carreira. Eu comecei con Fran Alonso, Jaureguizar e outros autores, un grupo de xente que ten en común que non ten nada en común. Somos illas nun arquipélago.

O limiar de Ártico 2.0 relata o periplo do libro fóra de Galicia ao longo dos últimos vinte anos. Non recibiu ningunha remuneración económica nin asinou ningún contrato polas traducións.

Os escritores estamos nas mans dos editores, e a eles nunca lles pasa nada cando incumpren un contrato. Non te vas meter nun xuízo cun tipo que está en Portugal ou en Cataluña ou en calquera outro sitio. Sería perder o tempo.

Cambiaron esas condicións ao longo das dúas últimas décadas?

Cada un terá a súa propia visión. Houbo un momento en que parecía que ían cambiar porque había axudas públicas e interese nalgunhas persoas, pero agora volve haber moitas dificultades cos recortes da Consellaría de Cultura, que ten como único referente o Gaiás.

Iago Martínez