Entrevista de Jaureguizar con Agustín Fernández Paz sobre «Non hai noite tan longa»

4 Maio 2011

Autores,Entrevistas,Narrativa

Jaureguizar publica hoxe en El Progreso unha entrevista con Agustín Fernández Paz con motivo da saída de Non hai noite tan longa. Reproducímola integramente:

«A miña xeración ten unha sensación de estafa polo tempo que nos tocou vivir»

O escritor vilalbés anda atarefado coa elaboración dun dossier que respalde a súa candidatura ao premio Andersen, o galardón internacional máis destacado de literatura infantil e xuvenil, pero o seu corazón anda incerto e ilusionado con ‘Non hai noite tan longa’ (Xerais), o seu debut oficial como escritor para adultos logo de 43 libros publicados.

Fernández Paz vive entre incertidumes nestes días. Aínda falta un ano para saber se lle conceden o premio Andersen, pero soamente lle falta unha semana para ir percibindo se o sistema literario galego o acepta como autor para adultos coa primeira novela que quita nunha colección non expresamente xuvenil ou infantil.
—Agora que está revisando a súa carreira para elaborar o dossier, non pensou en escribir unha memorias?

—Non teño intención de facelo. Si de facer un libro cunha escolma dos meus textos de ensaio. Algún ten un certo aire memorial.
—Por que se mantén sempre nun segundo plano, por tras da súa obra? A súa humildade é admirable, pero contradice a súa importancia.

—Non é humildade. Non estiven en África Oriental. A miña biografía é a de calquera tipo da miña idade, non me distingo por nada. De todos os xeitos, todas obras de fición son autobiografías enmascaradas. Hai dúas correntes paralelas que se alimentan do vivido.
—Resístese a falar de si mesmo, pero non da súa xeración. Faino en ‘Non hai noite tan longa’.

—Esta novela é dalgún xeito un retrato da miña xeración. Chega unha idade na que tes a necesidade de botar a vista atrás e ver como foron as cousas, como te foi levando a vida a facer determinadas cousas. Cando morreu Franco eu tiña 28 anos. 28 anos da miña vida marcounos o franquismo, pero máis que o réxime político, foi o modo de vida e a ausencia de pautas culturais que nos tocou vivir. Canda fala iso cos meus alumnos custáballes entendelo. Moitos dos autores aos que facíamos referencia na clase son autores que eu debera ter lido na mocidade, pero non puiden: Camus, Beckett, Neruda, Alberti ou Castelao. No cine pasoume igual, eu sabía de memoria a filmografía de Godard polas revistas de cine que lía, pero hai películas que aínda estou ven do agora por vez primeira. Para os que viviron o franquismo con pracidez era normal, pero para os que tiñamos sede de cultura era unha estafa tremenda. A miseria moral e o atraso son vivencias xeracionais. O drama en materia de relacions afectivas marcou a toda unha xeración.
—Padecían castración do afecto?

—Si, pero unida aos conceptos de pecado e de culpa que nos metían. Os seus escapes foron Barcelona e o cine. Si, tras Vilalba, Lugo e Xixón, Barcelona era unha illa de liberdade en todos os ámbitos. Había numerosos cines de arte e ensaio.
—Vosteda xa manda directamente ao protagonista de ‘Non hai noite tan longa’ a Francia. Por que escolleu facelo no 69, cando empezaba a apertura, e non os anos nos que a opresión era maior?

—O 69 e 70 foron anos de estado de excepción, do proceso de Burgos, das condeas a morte, os sucesos de Ferrol… Parécelle pouca opresión?
—A novela está ambientada en 2002. A que se debe?
—Porque é o ano de entrada do euro e porque o protagonista cumpre
50 anos, que é unha idade simbólica, cando regresa. Nesta obra volve un asunto do pasado que ha de ser resolto. A vida é iso, contas pendentes que resolver. No caso do protagonista debe resolver que prenderan e morrera o pai e a el aféctalle. Ten a conciencia da culpa de marchar deixando a familia e de non volver.
—Opina que a culpa é a característica da súa xeración.
—Non, a nosa característica é a sensación de estafa, de frustración
pola época na que nos tocou vivir.
—A culpa é un concepto relixioso, e vostedes foron marcados pola relixión.
—No caso da novela si que ten que ver coa relixión. O protagonista marcha para non afogar e fai por esquecer, pero volve e se reencontra co pasado. Ten unha sobriña que representa ás xeracións dos 80 e 90, que non teñen perxuicios e preguntan para saber o que pasou. E está o tema da portada…
—A famosa foto de Rosa Parks negándose a ceder o asiento no bus a un branco…
—Escollín esa foto por ese espírito de querer enfrontar a inxustiza e de resolver algo no pasado, aínda que sexa a destempo, no caso do meu protagonista.
—O pasado pode resolverse?
—Na miña novela, si; na vida real é máis complicado.
—Escribiu ‘Non hai noite tan longa’ pensando nos adultos?
—Non, escribína coa mesma dedicación cas outras. O editor leuna
e falamos de metela nunha colección sen adscricións. Eu véxoa tan de adultos coma outras novelas miñas, como ‘Aire negro’. Daquela, no 92, preferín metela nunha colección para rapaces porque pensei en chegar a máis lectores.

«Se Docampo ou Miranda ingresasen na RAG abriría unha botella do mellor champán»

A PETICIÓN para que a literatura infantil e xuvenil (LIX) estea representada na Real Academia Galega está medrando con Agustín Fernández Paz como candidato.
—A que ámbitos debería acceder a LIX para a súa normalización?
—Xa se fixo madura, aínda que en España tardou máis en chegar. Hai xente adulta que le este tipo de literatura e non lle caen os aneis. Saben que hai cousas boas, malas e regulares, como nos outros. Os escritores de LIX son máis visibles… se seguimos así, os editores non mirarán se publican nunha colección ou noutra.
—A entrada na RAG dalgún autor sería o paso definitivo?
—Esa polémica anda por aí, pero paréceme máis importante a entrada das mulleres.
—Unha vez haxa académicas, non debería haber autores de LIX?
Sería simbólico e farían unha achega como a doutros ámbitos. Na Academia están todos os sectores, agás a LIX. O importante son as mulleres porque é unha reivindicación histórica. A Academia Española ten mesmo periodistas. Tamén deberían entrar. A linguaxe periodística é importante.
—Obviándoo a vostede. Que lle parece que fagan académicos a Xabier Docampo ou Xosé Miranda?
—Abriría unha botella do mellor champán.

Jaureguizar

«Recendos de aire sonoro», de Antonio García Teijeiro: «un goce para os sentidos», en palabras de Eulalia Agrelo

Críticas,Infantil,Sopa de Libros

Eulalia Agrelo Costas publica en El correo Gallego unha recensión sobre Recendos de aire sonoro, de Antonio García Teijeiro, libro ao que califica de «goce para os sentidos». Reproducímola integramente:

Volven os «aires sonoros»

Recendos de aire sonoro, presenta un poético compendio musical no que conflúen os músico, instrumentos e ritmos varios.

Ao falar de poesía infantil e xuvenil galega é de obriga citar a Antonio García Teijeiro, que se fixo poeta cando, despois de escoitar La poesía española de hoy y de siempre, de Paco Ibáñez, se internou na poesía castelá e galega, ao tempo que foi seducido pola música de Bob Dylan e a actitude rebelde dos Beatles.

A partir destes referentes, decidiu escribir poesía para os máis novos e en galego coa intención de promover un dos xéneros menos frecuentado para este receptor, así como para dignificar unha lingua cun inmenso caudal lingüístico, literario e afectivo. Así, logo da aparición de 3 pequenos poemarios en 1988, Coplas, Nenos e Aloumiños, escribiu máis de 20 títulos, nos que innovou os patróns da poesía tradicional e incorporou os daqueloutra máis experimentalista.

Para este mestre a música é necesaria para vivir, pois reconfórtao como ser humano, provócalle a reflexión, permítelle estar en harmonía e anímao a compartir a súa maxia coa xente querida. De aí que varios dos seus poemarios sexan un espazo privilexiado para a fusión entre a música e outra das súas grandes paixóns, a poesía. Entre eles, están Palabras envoltas en cancións (2000), Aire sonoro (2001) e Petando nas portas de Dylan (2007), nos que se alude a diferentes grupos e intérpretes musicais, ademais de poetizárense elementos do universo musical.

De Aire sonoro (finalista do Premio Nacional de Literatura Infantil y Juvenil) parte Recendos de aire sonoro (2011), que acolle novos poemas e está ilustrado por Fino Lorenzo coa técnica da colaxe e cuns trazos moi coloristas.

Esta nova proposta ábrese cun texto autorial e coas palabras de dous prestixiosos directores de orquestra, Daniel Barenboim e Jehudi Menuhin, que son a antesala de máis de 30 composicións asentadas en esquemas estróficos da poesía popular e en modelos máis actuais, como o testemuña a disposición gráfica dalgúns versos, que non se resisten a empatizar co asunto tratado nos poemas. Como anticipan os paratextos, a temática deste volume xira ao redor da música, aínda que esta non só está presente polas numerosas referencias a este ámbito (instrumentos, músicos, dúo, partitura…), senón que polo ritmo marcado dos seus sinxelos textos, que están cargados da sonoridade desprendida polo fonosimbolismo, a aliteración, o paralelismo e os xogos lingüísticos, entre outros recursos. Así mesmo, sobrancean os apuntamentos cromáticos e os sentimentos que afloran da humanización experimentada por moitos dos elementos musicais, que lle dan corpo a unha serie de metáforas moi evocadoras, un goce para os sentidos.

Estes Recendos de aire sonoro atesouran un microcosmos poético, polo que grandes e pequenos poden pasear acompañados dunha melodía poética repleta de sensibilidade, harmonía e “aire sonoro”.

Eulalia Agrelo Costas

Crítica de Francisco Martínez Bouzas sobre «Modesta proposición e outros ensaios», de Lois Pereiro

Blogs,Clásicos,Críticas

O crítico Francisco Martínez Bouzas publica no seu blog Novenoites unha recensión sobre Modesta proposición e outros ensaios, de Lois Pereiro. Reproducímola integramente:

Un lúcido manifesto de Lois Pereiro

Reitero o que escribín con ocasión da edición da única novela da autoría de Lois Pereiro: unha das consecuencias máis beneficiosas e perdurables do Día das Letras Galegas é a publicación de moitos textos escritos polo homenaxeado, inéditos un, outros editados, se ben espallados en revistas e xornais. No volume que comento, recolle Edicións Xerais a parte máis importante e significativa da prosa ensaística escrita por Lois Pereiro. En  Modesta proposición e outros ensaios recompila, en efecto,  Xerais dez textos ensaísticos do escritor monfortino, seguidos da derradeira entrevista (unha conversa entre Lois Pereiro e Manuel Rivas), e tres anexos nos que M. Rivas e Miguel Munárriz  esbozan o retrato de Lois Pereiro e analizan a súa obra.

Pola súa dimensión, novidade e radicalidade do seu pensamento, estimo que o texto más relevante do presente volume é o ensaio en cuxo título Lois Pereiro non aforrou palabras nin intertextualidades: “Modesta proposición para renunciar a facer xirar a roda hidráulica dunha cíclica historia universal da infamia”. Trátase dun breve ensaio estruturado en seis secuencias, que foi publicado orixinariamente  no número 27  de Luzes de Galiza (ano 1996) e incluído ao ano seguinte por Espiral Maior en Poemas para unha Loia. A persoa que mellor coñece a vida e a obra de Lois Pereiro, seu irmán Xosé Manuel, testemuña que estas prosas foron escritas na época febril dos últimos meses da vida do poeta e dan fe da súa curiosidade e preocupación pola vida. Nun intre no que as utopías do pasado estaban esvaecéndose, Lois Pereiro non se limita a levitar por riba da situación social e política do mundo que lle tocou vivir, senón que amosa, malia o trasfondo escéptico que transuda, unha radical carraxe e unha semellante determinación de loitar polos ideais que deberían facer do mundo unha sociedade máis xusta.

Un opúsculo – alegación, xa que logo, para espertarnos do marasmo fatalista. O escritor comeza exteriorizando o punto de partida: sigue estando de parte da Beleza e da loita polo que sempre foi considerado moralmente xusto e evidente, mais apandando con tantas traizóns e agresións na historia que non nos permiten ser inxenuos, porque a vítimas de antes pretenden ser agora verdugos. A súa situación ideolóxica, allea porén a calquera militancia política, nútrese coas mesmas ideas que cando tiña dezaseis anos. Os seus ideais aliméntanse  cos mesmos libros e autores,  a maioría deles cultivadores dun pensamento libertario de esquerdas. Ao analizar a situacións actual, o que atopa son malos tempos para a reflexión e a resistencia, sumidos nun “imperio zombie” de Microsoft mental e de autoestradas da información. E sobre todo, unha impoñente capacidade humana para crear horror e facer ilimitado o mal. Así pois, a eterna historia criminal do poder, que non pertence, como no caso de Borges ao campo da ficción, senón que é ben real: sempre houbo amos e escravos.

Desde estas premisas, Lois Pereiro anticipouse máis de tres lustros a Stéphane Hessel e cunha prosa de moita maior calidade, a convocarnos á indignación e á sabotaxe (páxina 19). O ensaísta tampouco elude dirixir a súa ollada sobre o seu propio contorno, sobre Galicia: “E aquí entre nos ‘os bos e xenerosos’ cos demais, seguimos a sufrir os nosos ‘tempiños’ coma sempre, neboentos, queixosos e inmutables, sen rebeldía activa, sospeitando da nosa propia sombra e das intencións dos demais”(páxina 21). Verdugos, pois, da nosa propia autoestima e dignidade.   Finalmente amosa o escritor o seu espírito libertario e rebelde sobre todo na súa militancia lingüística: “porque quero, me peta e me dá a gaña”.

Velaquí algunhas das ideas desta chamada de Lois Pereiro. A lóxica do seu pensamento é inapelable. L. Pereiro estaba claramente da parte dos que intentaban non contribuír a esa rolda universal opresiva e maldita e mesmo nos propón armas para a loita: dinamita contra os seus futuros disfraces, ironía contra os seus enganos publicitarios. O Amén final desta pequena alfaia en forma de ensaio confirma de xeito solemne a vontade de non ser cómplice do que nos indigne ou avergoñe.

Crítica de Gustavo Hervella sobre «Loita de clases e represeión franquista no mar», de Dionisio Pereira

Críticas,Crónica

O soportal de literatura do Consello da Cultura Galega, LG3, publica unha recensión de Gustavo Hervella sobre Loita de Clases e Represión Franquista no Mar, de Dionisio Pereira. Reproducímolo integramente:

A Memoria dos barcos

Amosándonos a evolución do asociacionismo mariñeiro en Galicia na etapa contemporánea, Dionisio Pereira mergúllanos no desenvolvemento da conflitividade social e laboral dende finais

Vén de saír do prelo un novo traballo do historiador Dionisio Pereira sobre o mundo do traballo e o mar. En Loita de Clases e represión franquista no mar (1864-1939) acumúlase unha boa parte da investigación desenvolta por el desde os anos oitenta sobre esta temática. Ao longo deste tempo, foron varios os traballos onde amosou as investigacións sobre o traballo en xeral e no mar en particular: asociacionismo, loita obreira e represión acontecida nas vilas mariñeiras galegas tralo triunfo do golpe militar franquista en 1936. Agora preséntanos unha visión máis completa en parte grazas á súa colaboración no equipo de investigación “Nomes e voces” a cuxos fondos pertencen a maioría das reproducións gráficas e entrevistas utilizadas no texto e tamén a unha fonda pescuda en documentación política e hemerográfica de época.

A investigación é presentada en dúas partes diferenciadas: na primeira (p. 23-212), Pereira describe a creación de asociacións de defensa dos obreiros do mar ante os patróns e ante as leis que consideraban inxustas desde o último terzo do século XIX até o comezo da guerra civil. Na segunda (p. 239-443), describe detalladamente a represión política, social e vital á que foron sometidos os obreiros do mar polos partidarios do golpe de estado desde xullo de 1936 e as consecuencias deste feito; desde as penas de cadea ou as fuxidas até a morte de boa parte dos líderes sindicais mariñeiros. Amais, existen temas transversais no libro como o traballo da muller e o paternalismo co que eran tratadas por parte dos seus compañeiros, a loita sindical contra a patronal, a modernización das prácticas pesqueiras e das relacións laborais ou a creación de agrupacións sindicais de diferente ideoloxía —libertaria, socialista, católica ou mesmamente nacionalista—. Incorpora, así mesmo, un capítulo dedicado á loita dos traballadores galegos no porto de Trintxerpe en Guipúscoa xa desde a década dos anos vinte (p. 215-235).

O acontecido nas vilas mariñeiras galegas é un fiel reflexo do que sucedía no resto do país. Unha sociedade en evolución, cambiante desde os anos setenta do século XIX, onde a poboación ía deixando de lado as tarefas do agro —sen nunca esquecelas— incorporándose á “modernidade”. E esta veu do mar: as novas técnicas de pesca, as conserveiras, os estaleiros e a emigración transformaron a faciana da costa galega. Xunto a isto, as demandas de mellora social e a incorporación dos galegos ás loitas sociais que xa eran frecuentes en Europa e América. De feito, serán moitos dos emigrantes retornados os que comecen as mobilizacións obreiras; redución da xornada laboral, melloras nas condicións de seguridade ou negociación colectivas, foron algunhas das causas das moitas loitas e folgas acontecidas en Galicia no primeiro terzo do século XX. E como destacados, os afiliados á CNT que, desde os anos dez lideraban a loita nos portos; con eles os socialistas da UGT e, trala escisión terceirista, os comunistas do PCE. O momento álxido deste período é a II República, tanto polas liberdades acadadas polos cidadáns como pola posibilidade real de mellora no seu traballo. A loita mantida polos traballadores do mar contra os armadores e conserveiros acada os puntos máis álxidos do período: as folgas en Vigo, A Coruña, Marín, Cangas, Ortigueira, Ribeira, Muros ou no porto vasco de Trintxerpe constitúen fitos na historia do movemento obreiro non só galego, tamén español.

O soño remata en pesadelo no verán de 1936. Os cidadáns máis activos da comunidade padecerán unha cruenta represión que en moitos casos —4.673 persoas segundo os últimos datos— acabarán sendo asasinados. Isto tamén é reflectido no traballo de Pereira aplicado nesta volta ao mundo do mar. E xunto á morte, a esperanza. Un dos apartados da obra sinálanos as fugas por mar realizadas xa desde os primeiros intres no litoral galego. Isto foi posible grazas á colaboración das xentes, anónimas, que non dubidaron en agochar aos seus veciños e facilitarlles a fuxida dunha morte segura (p. 339-443), como se presenta no Cadro V (p. 469).

Sutilmente, Pereira describe no epílogo as consecuencias máis inmediatas da represión, “nos anos corenta e cincuenta, os pescadores perderon todo o seu anterior protagonismo” (p. 448) e “nesta negrura, aínda deberemos agardar a ben entrados os anos sesenta do século XX para albiscar novas faíscas de rebeldía no mundo do mar, transmitidas agora a través do catolicismo social presente no Apostolado del Mar” (p. 453).

Trátase dun estudo necesario; Galicia non se entende sen o mar e sen as achegas que grazas a el se fixeron para artellar unha sociedade moderna. Con todo, no estudo hai unha presenza abafadora da CNT sobre outras agrupacións, aínda que certamente este foi o principal sindicato, non era o único —o autor sinala os nomes dalgúns socialistas e comunistas asasinados a partires de 1936—; neste aspecto, o autor bota man das súas pescudas xa clásicas sobre o sindicalismo libertario. Sería moi interesante afondar no proceso de construción da conciencia dos mariñeiros como parte dunha sociedade cambiante, non só desde o punto de vista da loita de clases, tamén na súa paulatina transformación en cidadáns libres nun Estado que se ía construíndo segundo os parámetros da modernidade occidental, coas súas vantaxes e os seus problemas, como non podía ser doutro xeito. Isto é un dos puntos nodais ao estudar a represión desencadeada tralo golpe militar: asasinan maioritariamente aos líderes porque este era o xeito máis evidente de paralizar á sociedade, de aí que unha boa parte dos fusilados e paseados non sexan obreiros senón membros da nacente e cada vez máis significativa burguesía liberal, non só en Galicia, tamén no resto de España: alcaldes, empresarios e, evidentemente, líderes sindicais e políticos. Ao final, a carón dun sindicalista fusilaron a un empresario, a carón dun ateo a un católico, a carón dun republicano de esquerdas un republicano de dereitas e a carón dun nacionalista español a un “periférico”. Foi a destrución da sociedade galega, tal como se desprende da lectura deste e doutros traballos.

Loita de Clases e represión franquista no mar (1864-1939) vén a acompañar outros que sobre a temática da represión e dos movementos sociais se editaron en Galicia nos últimos anos cubrindo un oco, o do mundo do mar, que até agora non fóra tratado acorde á importancia que para o país tivo e ten.

Espectáculo poético-musical «O meu gato é un poeta» en Gondomar o próximo sábado, con Fran Alonso e Xurxo Souto

Infantil,Presentacións,Sopa de Libros

O próximo sábado 7 de maio, ás 12,00 horas da mañá, a librería Libraida de Gondomar acollerá o espectáculo poético-musical O meu gato é un poeta dirixido a nenos e nenas de 4 anos en diante e tamén, por suposto, a adultos, no que participarán o escritor Fran Alonso e o músico Xurxo Souto. Durante a sesión, a poesía convertirase en máxia, convertirase en música, convertirase en xogo e soará o acordeón.
Grazas aos versos malbaristas do gato poeta, que inspirou o libro escrito por Fran Alonso e o disco composto por Xurxo Souto, poderemos visitar o mar, coñecer o amor, adentrarnos na noite, xogar coa lingua e ver como a poesía se converte nun globo.