«Episodios galegos», crítica de Manuel Rodríguez Alonso

1 Marzo 2010

Críticas,Crónica,Xerais nos blogs,Xornalismo

CONTRA O PENSAMENTO TÚZARO

Rivas reúne neste novo libro os artigos que publicou durante un ano na edición galega do xornal El País. O atractivo destes artigos é que non son só, a maior partes deles, de opinión, senón ao mesmo tempo literarios, pois o comentario da actualidade galega faise empregando técnicas propias da escrita literaria como a metáfora, a ironía ou, especialmente, o esperpento, para dar unha radiografía do que o autor chama o pensamento túzaro.

Ao xeito de Valle, no sintagma pensamento túzaro Rivas xunta dúas palabras que nunca antes se xuntaran e que ademais parece imposible xuntar. O pensamento é a capacidade de razoar e someter todo á luz da razón. O túzaro é quen nunca razoa, quen parte das súas ideas e non as analiza nin discute e ata, se alguén llas somete a crítica, reacciona de forma bruta e sen educación.

Os artigos de Rivas van presentando, con grande ironía e sentido do humor, as claves e persoeiros do pensamento túzaro, que xermolaron especialmente na campaña electoral das eleccións do 11 de marzo de 2009 e despois delas. Segundo o autor grandes ideas deste tuzarismo, que non analiza a realidade senón que berra tópicos e descualificacións gratuítas, son a mentira da imposición do galego e expulsión do castelán, a subvención da cultura galega (coma se o Estado non subvencionase bastante máis o Instituto Cervantes, as fábricas de coches ou a Banca), a falacia de que os defensores do galego son xente oposta ao progreso, o estereotipo de que as persoas que procuran a recuperación da memoria histórica son uns frustrados que só buscan un desquite político… Xa que logo, quen queira entrar en contacto coas ideas básicas do tuzarismo (neoloxismo acertado que inventa Rivas para este non-pensamento) ten que ler este feixe de artigos.

Mais, como xa dixemos, o libro non só analiza o tuzarismo senón que aparecen tamén os seus persoeiros: Corina Porro, Feijoo, Francisco Vázquez… Espazo á parte merecen voceiros do tuzarismo como Jiménez Losantos, Pedro J. Ramírez ou os medios que dirixen e lles dan acollida, cuxa opinión tanto preocupa ao actual presidente da Xunta. Tamén entran neste tuzarismo medios galegos, que o autor non cita polo seu nome, pero todos pensamos en La Voz de Galicia ou no Faro de Vigo, coas súas políticas claramente contrarias á normalización do galego.

Como xa dixemos, o libro engaiola o lector non só polo que di, senón por como o di. Acerta no emprego da caricatura esperpéntica e na sátira humorística. Ademais Rivas dá no albo ao empregar neoloxismos para caracterizar este tuzarismo: a non-Galicia, a Neo-Galicia, o decremento sostible/sustentable do galego que propón o goberno galego actual, a deconstrución de Galicia, a decota de Galicia… Son todos eles achados neolóxicos que atraen o lector e que provocan nel un sorriso, mais un sorriso agre e crítico.

Polo libro pasa ademais gran parte da vida da Galicia destes dous últimos anos: a súa cultura, a figura de Piñeiro despois do ano a el dedicado, libros que impresionaron ao xornalista…, en fin, a Galicia verdadeira e que nada ten que ver coa Galicia túzara.

Cómpre ler este libro para entenderemos mellor as declaracións que non deixan de aparecer na prensa nos últimos días, como a do conselleiro que di que a cultura galega vive ensimesmeda (se algo ten a cultura galega é a apertura cara ao exterior e debe lembrar o conselleiro en que lingua peninsular se fixo a primeira tradución do Ulises, por exemplo, ou comparar, estes días en que saíu Ferrín presidente da RAG, o que escribían os novelistas casteláns nos cincuenta e a xeración de Ferrín por estes mesmos anos), ou do Conselleiro de Eduación, que afirma que coñecer o galego é desprezar o resto de linguas… En fin, tuzarismo puro e duro, como o das reaccións da prensa madrileña perante a manifestación do xoves 21 de xaneiro. Manuel Rodríguez Alonso

Texto publicado no blog Bouvard e Pécuchet o 25 de febreiro de 2010.

Chuzame! A Facebook A Twitter

«O Cabo do Mundo», presentación o sábado no Saviñao

Autores,Narrativa,Noticias,Presentacións

O vindeiro sábado, 6 de marzo, ás 20:00 horas presentarase nas instalacións do Círculo Saviñao (rúa Pardo Bazán 17 de Escairón) O Cabo do Mundo, a cuarta novela de Xabier Quiroga. No acto acompañarán ao autor Enrique Sampil e Manuel Bragado. O Cabo do Mundo, seleccionada como unha das tres mellores obras de Narrativa de 2009 polos membros da AELG, está recollendo as maiores beizóns por parte da crítica que a saúda de forma entusiasta.

Chuzame! A Facebook A Twitter

«O Cabo do Mundo», crítica de Manuel Rodríguez Alonso

Críticas,Narrativa,Xerais nos blogs

A MEMORIA QUE NON CESA

Dentro da novela galega contemporánea podemos establecer un subxénero que foi definido hai pouco de forma certeira polo profesor estadounidense John Thomson como novelas da memoria, é dicir, novelas que tentan reconstruír a sublevación franquista e a represión que orixinou, mais que non quedan na pura análise da sublevación do 36, senón que se mergullan tamén nos anos da República e na análise dos corenta anos de represión do franquismo. Esta nova achega narrativa de Xabier Quiroga é un exemplo acaído deste subxénero de novela, tan vital hoxe na literatura galega.

O novelista, sabémolo pola nota final, opta polo recurso do manuscrito encontrado, pois o texto novelesco é a narración en primeira persoa do protagonista, que tenta reconstruír o pasado do seu pai –posiblemente un membro das patrullas do mencer, que paseaban republicanos– e que edita o seu amigo e axudante nesta pescuda Xosé Manuel Reina.

A investigación do protagonista-narrador é suscitada porque, no enterro do seu pai, “un velliño moi vello” lle berra ao cadáver do pai: ”Adeus, asasino”. O protagonista, un profesor e novelista, na mellor liña do personaxe intelectual rico e conflitivo, tentará descubrir o significado destas palabras. Por outra banda, emprende esta pescuda desde unha situación límite, pois padece un cancro, que será causa da sua morte. Mais, antes de morrer e por consello-imposición do seu amigo e axudante Reina, escribirá a xeito de narración en primeira persoa o proceso desta investigación sobre o pai.

Xa que logo, estamos perante unha novela da memoria histórica. O autor utiliza fontes históricas, mesmo fala con historiadores reais que escribiron libros e artigos sobre a represión franquista, especialmente no concello do Saviñao, lugar onde actuou o pai. Por todas as partes atopa con muros de silencio, mesmo nas institucións. A novela é deste xeito unha boa reflexión sobre os atrancos que sofre a recuperación desta memoria histórica entre as que cómpre citar a actitude negativa das propias autoridades, o pacto que se fixo na Transición de evitar estes temas, a posición dos propios historiadores afectos ao poder que non queren tocar o asunto ou mesmo que na Transición e na actualidade os represores e os seus fillos seguen a ocupar postos de importancia na política, na economía ou na sociedade. Neste sentido a investigación sobre a figura do xefe da patrulla do mencer, o alcalde perpetuo do Saviñao D. Evaristo Moreiras, na ficción, así como sobre o seu fillo, importante empresario na actualidade, atopa todo tipo de obstáculos que o protagonista, coa axuda de Reina, irá superando.

A novela pode entenderse deste xeito como unha novela ensaio sobre as dificultades que se achan na recuperación da memoria histórica. Ás aludidas no parágrafo anterior hai que unir principalmente o medo que o franquismo meteu no corpo das propias vítimas da represión e nas súas familias. Cómpre calar para non ter novos problemas e ata na actualidade os netos teñen que gardar silencio, pois os herdeiros dos represores son, ás veces, poderosos abondo e non se sabe nunca como se poden vingar.

Como adoita acontecer nestas novelas da memoria, a falta de datos fai que o novelista teña que imaxinar moitas veces como foron os feitos, de tal xeito que se mesturan realidade e ficción. Tamén o mesmo proceso de pescuda se converte nunha aventura persoal e mesmo enfronta o investigador coa súa propia realidade persoal. Desta forma o narrador-protagonista Carlos Pereiro, a partir da investigación da vida do pai, enfróntanse coa súa propia vida, a súa infancia, a súa adolescencia, o seu fracaso matrimonial ou a súa derradeira relación amorosa cunha antiga alumna brasileira.

A novela, como adoita acontecer con outras deste subxénero, convértese en sucedáneo da historia. Entra onde os historiadores non se atreven a entrar: as figuras dos represores e non dos reprimidos. Nas investigacións históricas adoita falarse dos reprimidos e asasinados con nomes e apelidos, mais cálanse moitas veces, polos motivos devanditos, os nomes, actividades e cargos dos represores.

Esta novela afonda non nos reprimidos, aínda que tamén o fai, senón nos represores. Aí reside outro acerto. Na figura do alcalde asasino e xefe das patrullas do mencer moitos dos que xa temos algúns anos estamos a ver persoeiros dos franquismo da nosa infancia e das nosas bisbarras, dos que todos sospeitabamos que fixeran cousas horribles, mais ninguén falaba diso porque o medo non deixaba abrir a boca. E hoxe, o que tenta recuperar esta memoria da infamia, segundo moitos medios de comunicación, é alguén que busca o desquite, quere vinganza e ata os herdeiros dos represores poden levalos aos tribunais. De aí o acerto da novela ao centrarse fundamentalmente nos represores.

O desenlace é un tanto folletinesco, mais é posible que ata na realidade acontecesen cousas así, pois a represión na Arxentina xa nos afixo a ver como os asasinos quedaban cos fillos cativos dos asasinados. Na novela, dous da patrulla que asasinan o matrimonio Pepe-Estrela acaban recollendo as súas fillas, cóidanas e ata rematan casando con elas. Soa a folletín, mais todo é posible e verosímil despois das terribles experiencias históricas vistas na Guerra Civil española, en Chile ou na Arxentina das ditaduras militares. O lector, no final da novela, non sabe distinguir, xa que logo, que hai de ficción e realidade nestes casos, pois a realidade, por dura que sexa, supera ás veces a ficción. É outro dos méritos da novela.

Outro aspecto engaiolante desta obra é o personaxe Gumersindo, o home que vive coma un Robinson, só na natureza, ao xeito dun home prehistórico, que practicamente se sustenta co que el mesmo caza ou recolle. Na mesma liña, dentro neste caso da ironía, hai que salientar a figura do xefe de estudos do instituto onde traballa o protagonista, así como a presentación acertada do ambiente de moitos dos nosos centros de ensino secundario, que tamén ofrece a novela a partir da descrición do devandito instituto.

Así mesmo, como acontece noutras novelas da memoria, e como ben salientou o estudoso estadounidense John Thompson, hai unha valoración altamente positiva do período da II República como un espazo de liberdade, federalismo e xustiza, como comprende mesmo alguén tan primario e afastado da política como o propio Gumersindo. Cómpre subliñar igualmente a presentación da Galicia rural e dos campesiños como persoas solidarias, embarcadas en proxectos sindicalistas e progresistas, que desbotan o tópico dereitista do mundo rural conservador, antimoderno e individualista, que é outro dos tópicos forxados polo franquismo e que segue aínda vixente hoxe na dereita galega e asimilados.

En canto á lingua, Quiroga é posiblemente un dos novelistas actuais que mellor manexa o galego. Así manifesta un bo uso do infinitivo conxugado, emprega o artigo diante dos nomes propios de persoa (como é habitual na lingua falada da maior parte de Galicia) ou usa formas de superlativo como “un velliño moi vello” (páx. 15), que remiten á enxebreza da súa sintaxe. Non obstante, advertimos algúns erros como o emprego do comparativo que diante de min no canto de ca (“Mellor que a min”, páx. 193), o emprego de rir sen pronominalizar con complemento de réxime (“rían da propia miseria –páx. 145–, cando tanto o DRAG como o recente Gran Xerais establecen a pronominalización obrigada nesta acepción) ou a eliminación da preposición a, ao xeito castelanista, ante os adverbios comezados por a (“de arriba abaixo”, páx. 259; nestes casos, os DRAG, a partir da chamada información agochada dun dicionario, impón o emprego de a).

Achamos erros léxicos, que máis ca ao autor, hai que atribuír á falta de lectura dos textos por correctores profesionais, como o emprego de “lentes” como masculino, o castelanismo “finca” (páx. 191), “mimos” (por mecos, páx. 20), “apartado” (como substantivo, por sección ou outro substantivo sinónimo), “modais” (páx. 56) por modos ou educación.

Como conclusión, aconsellamos a lectura desta novela para así comprendermos o noso pasado recente, así como os atrancos que atopa a recuperación da memoria histórica, máxime nestes tempos en que o goberno autonómico lle retira as axudas e subvencións á recuperación desta memoria. Manuel Rodríguez Alonso

Texto publicado no blog Bouverd e Pécuchet o sábado 27 de febreiro de 2010

Chuzame! A Facebook A Twitter

«O Cabo do Mundo», crítica de Ramón Nicolás

Críticas,Narrativa,Xerais_nos_medios

XABIER QUIROGA ENSAIA UN CONVINCENTE EXERCICIO DE SEDUCIÓN NARRATIVA CUNHA NOVELA INTENSA, DRAMÁTICA E ALICERZADA NAS REGAÑAS DA MEMORIA

Nominada como unha das mellores novelas para o premio de narrativa da Asociación de Escritores en Lingua Galega, xunto coas propostas máis recentes de Cid Cabido e Luís Rei, ambas as dúas comentadas nestas páxinas, O Cabo do Mundo é, sen dubidalo, unha gran peza novelística que recomendamos vivamente. Quiroga retorna, dalgún xeito, ao Bouzuás das súas primeiras obras para ofrecernos outro territorio parello, desde agora incorporado ao imaxinario literario galego, como é o do Cabo do Mundo: lugar onde o Miño dá unha volta entre Escairón e Chantada. É alí onde se desenvolve boa parte da trama da súa proposta e, ao meu parecer, é aí onde circulan as páxinas máis brillantes pola súa transparencia e verismo, e porque nese lugar todo cobra un claro significado alén da metáfora: aí é onde o protagonista, cunha grave enfermidade ao seu lombo, persevera na procura teimosa da súa propia identidade persoal nun pasado ao que non lle ten medo pero no que é incapaz de penetrar; aí é onde intenta ver que pode haber ao final, que é a propia condición humana e cales son os seus límites, para o que atopa un personaxe de memoria imperecedoira no lector como é Gumersindo: indómito como a terra que o rodea, franco e leal, cheo de vellos saberes mais tamén depositario de grandes misterios para quen o silencio é tan elocuente como a palabra.

Se algún elemento cómpre destacar desta novela, alén do logrado verismo que a domina desde a primeira até a derradeira liña, é a conseguida tensión dramática a través da cal o lector quere seguir a evolución do protagonista nesa situación extrema que vive, debilitado fisicamente mais tamén animicamente ao procurar sen sosego unha resposta que explique de vez de onde vén, resposta que se vai desvelando a través da esculca que afonda nos convulsos acontecementos do ano 36, nomeadamente na represión que se operou singularmente nun lugar como O Saviñao, de xeito que o drama persoal avanza parello ao seu declive físico, pero que ademais se proxecta polos carreiros das grandes preguntas do ser humano cuestionando todo aquilo que se asoma ao abismo do descoñecido… Velaí como o devezo por saber, o desexo por coñecer a auténtica verdade move ao protagonista, e diría eu que ao lector, transparentando a crueldade duns días ignominiosos que nunca está de máis lembrar, devorcando historias reais, “carne viva”, vinganzas e represalias motivadas por motivos políticos, mais tamén por razóns asentadas na paixón e no desexo; sen esquecer ese fío suxestivo que reflexiona sobre a eliminación da documentación oficial da que se puidesen derivar funestas consecuencias. Neste contexto, o único operativo para reconstruír a propia identidade, a persoal e a dalgún xeito a colectiva era e é a memoria, á que se apela sen pausa, unha e outra vez.

Ben se poden engadir, ao sinalado, outros méritos da novela como son tanto o rexistro expresivo que Quiroga emprega e que resulta extraordinariamente brillante, case me atrevería a cualificar como gozoso, como a tonalidade se se quer detectivesca –apoiada pola presenza final do intuitivo Reina, alcumado como un novo Holmes- ou a acaída arquitectura da peza, que retarda ou remansa a acción cando cómpre para logo acelerala outorgándolle un ritmo trepidante que turra, inevitablemente, do ánimo do lector.

Xabier Quiroga reafírmase así como un excelente novelista con esta novela: tiroulle partido a un argumento, artellou unha excelente historia e, ao tempo, soubo moi ben como contala. O Cabo do Mundo non debería, abofé, pasar desapercibida. Ramón Nicolás

Texto publicado no suplemento «Culturas» de La Voz de Galicia, o sábado 27 de febreiro de 2010

Chuzame! A Facebook A Twitter

«Linda á espreita», hoxe no Contomar de Espazo Lectura

Álbums,Animación á lectura,Clubs_de_lectura,Infantil,Xerais nos blogs

Linda á espreita, de Alexander Steffensmeier, será un dos contos protagonistas da sesión do Contomar que organiza Espazo Lectura este luns, ás 18:00h na Biblioteca Municipal de Gondomar. Coa historia de Linda, a vaca que se agochaba cada mañá para meterlle un susto ao carteiro, os membros do Contomar celebrarán o cumprecontos de Ruoqi. Ademais, recibirán a visita de Manuel, un profesor do CEP Neira Vilas, de Peitieiros, que nos traerá o conto De quen foi a culpa?

Chuzame! A Facebook A Twitter